نگرشى بر واژه های آیات 93-91 سوره هود
تفسير پرتوى از دعوت آسمانى «شعيب» ،منطق پوسيده حق ستيزان:
نگرشى بر واژه های آیات 93-91 سوره هود
مَا نَفْقَهُ« نمی فهمیم » تَقُولُ« می گویی» لَنَرَاكَ « مسلما می بینیم تو را » فِينَا« در بین ما » لَوْلَا« اگر نبود » رَهْطُكَ« گروه تو ، قوم و قبیله تو » لَرَجَمْنَاكَ « مسلما سنگبارانت کردیم ، همانا سنگبارانت می کردیم » مَا أَنتَ« نیستی » عَزِيزٍ« صاحب عزت و احترام ، شکست ناپذیر » (91)
آنان به جاى درست انديشى و تفكّر در رهنمودهاى انسانساز و اندرزهاى خيرخواهانه شعيب، به مخالفت برخاستند و گفتند:
قالُوا يا شُعَيْبُ ما نَفْقَهُ كَثيرًا مِّمَّا تَقُولُ
هان اى شعيب، ما مفهوم و معناى بسيارى از آنچه را تو مىگويى نمىفهميم.
((آوردن كلمه ((فقه )) در اينجا بليغ تر از كلمه ((فهم )) و قويتر از آن است
بعد از آنكه جناب شعيب (عليه السلام ) با مردم خود اجتماع كرده و آنان را با حجت خود مجاب كرد مردم ديدند در مقابل گفتار منطقى او هيچ حرف حسابى ندارند و به هيچ وجه نمى توانند از راه استدلال او را ساكت كنند لا جرم نخست گفتند كه : بسيارى از گفته هاى او براى آنان نامفهوم است و معلوم است كه اگر به راستى كلام گويندهاى براى شنونده اش مفهوم نباشد قهرا كلامى لغو و بى اثر خواهد بود و اين سخن آنان كنايه از اين بود كه اى شعيب ! تو حرفهايى مى زنى كه هيچ فايده اى در آن نيست . ترجمه تفسير الميزان جلد 10 صفحه 561))
پارهاى مىگويند منظور اين است كه: ما بسيارى از حرفهاى تو را نمىپذيريم و به آنها عمل نمىكنيم. اين سخن بسان گفتار كسى است كه به او انجام كارى را پيشنهاد مىدهند و او هنگامى كه نمىخواهد انجام دهد، مىگويد من نمىدانم شما چه مىگوييد! اين بدان معنا نيست كه سخن آنان را نمىفهمد، بلكه نمىخواهد آن را دريابد و انجام دهد كه اين گونه پاسخ مىدهد. قوم شعيب نيز در برابر منطق پولادين و آيات روشنگر او ديگر راهى جز پذيرش حق نداشتند، امّا از آنجايى كه پذيرش حق با هواى دل و منافع و بافتههاى ذهنى و نژادى و قبيلگى آنان ناسازگار مىنمود، مىگفتند ما نمىدانيم شما چه مىگويى:
وَاِنَّا لَنَريكَ فينا ضَعيفاً
و ما تو را در ميان جامعه خود ناتوان مىنگريم.
((هشدار شعيب (ع ) بعد از درماندن در مقابل او، به او گفتند: تو را ضعيف و بى ياور مى بينيم ، و او را تهديد به قتل كردند!
آنگاه دنبال آن گفتند: ((و انا لنريك فينا ضعيفا - و ما تو را در بين خود ضعيف مى بينيم ))
ترجمه تفسير الميزان جلد 10 صفحه 561
يعنى اگر تو شخص نيرومندى بودى ما ناگزير مى شديم به فهم خود فشار بياوريم تا كلام نامفهوم تو را بفهميم ولى تو در بين ما نيرومند نيستى و ما مجبور نيستيم كلام نامفهوم تو را بفهميم و به فهميدن آن اهتمام ورزيم و آن را بشنويم و قبول كنيم ، بلكه ما تو را در بين خود فردى ضعيف مى دانيم كه نه به دستوراتش اعتنايى هست و نه به سخنانش .))
منظور آنان از ناتوانى شعيب چه بود؟ در اين مورد چهار نظر آمده است:
1 - به باور «جبايى» منظور آنان ناتوانى جسمى شعيب بود.
2 - امّا به باور «سفيان» منظور ضعف بينايى آن حضرت بود.
3 - «قتاده» و «سعيد بن جبير» بر آنند كه آن حضرت نابينا بود، و آنان نابينا را ناتوان مىشمردند. امّا به باور ما اين ديدگاه درست نيست؛ چرا كه اگر كسى نابينا باشد همه جا نابيناست و مفهومى ندارد كه به او گفته شود: تو در ميان ما نابينايى.
افزون بر اين، آيا ممكن است كسى كه از سوى خدا به رسالت برگزيده شده است نابينا باشد؟ پارهاى بر آنند كه هرگز؛ چرا كه نابينايى عيب و نقصى است كه موجب تنفّر مردم مىگردد و پيامبران از چنين عيوبى بدورند. امّا برخى گفتهاند: نابينايى نيز بسان ديگر بيماريهاست و نفرتى پديد نمىآورد.
4 - و «حسن» بر آن است كه منظور آنان از ناتوان خواندن شعيب اين بود كه او را از نظر قدرت و امكانات و موقعيت اجتماعى و سياسى، ناتوان مىشمردند.
وَلَوْلا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ
و اگر به خاطر احترام عشيره و قبيلهات نبود، تو را سنگباران مىكرديم و با سنگ مىكشتيم.
((و كلمه ((رهط)) به معناى قوم و عشيره است . و بعضى گفته اند: اين كلمه شامل سه نفر تا هفت و يا تا ده نفر مى شود، پس اينكه كلمه ((رهط)) را آوردند اشاره كرده اند به كمى قوم و خويش شعيب و اينكه قوم و خويش آن جناب كارى از دستشان بر نمى آيد و كلمه ((رجم )) به معناى سنگباران كردن كسى است . ترجمه تفسير الميزان جلد 10 صفحه 561
و آنگاه تهديدش كردند كه : ((و لو لا رهطك لرجمناك )) يعنى اگر ملاحظه اين عده قليل از بستگانت نبود تو را بطور يقين سنگسار مى كرديم ، ولى ما ملاحظه جانب اين چند نفر خويشان تو را مى كنيم و متعرض تو نمى شويم . و اگر بستگان او را رهط (يعنى عده اى كم ) خواندند براى اين بوده كه اشاره كرده باشند به اينكه اگر روزى بخواهند او را به قتل برسانند هيچ باكى از بستگان او ندارند و اگر تاكنون دست به چنين كارى نزده اند در حقيقت نوعى احترام به بستگان او كرده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد 10 صفحه 562))
پارهاى بر آنند كه واژه «رجم» به مفهوم ناسزاگويى مىباشد، و منظور شان اين بود كه: اگر به خاطر احترام قبيلهات نبود به تو دشنام و ناسزا نثار مىكرديم.
وَما اَنْتَ عَلَيْنا بِعَزيزٍ.
و تو در برابر ما نيرو و قدرتى ندارى، و چنان نيست كه به خاطر توان و نيرويى كه دارى دست از تو برداريم، نه، بلكه به خاطر حرمت عشيره توست كه تو را نمىكشيم.
((سپس دنبال آن تهديد اضافه كردند كه : ((و ما انت علينا بعزيز)) تا آن تهديد يعنى جمله ((لو لا رهطك )) را تاءكيد كرده ، فهمانده باشند كه تو در بين ما قوى نيستى و مقامى منيع ندارى ، آنقدر محترم نيستى كه رعايت جانبت از كشتنت باز بدارد نه ، اگر بخواهيم به بدترين وجه كه همان سنگسار باشد تو را مى كشيم و تنها چيزى كه تاكنون ما را از اين كار باز داشته رعايت جانب بستگان تو بوده ، پس خلاصه گفتار اهل مدين اين شد كه خواسته بودند جناب شعيب را اهانت نموده بگويند: ما هيچ اعتنايى به تو و سخنان تو نداريم و تنها بخاطر رعايت جانب بستگانت تاكنون متعرض تو نشده ايم . ترجمه تفسير الميزان جلد 10 صفحه 562))
«حسن» در اين مورد آورده است كه شعيب در ميان قبيله خود بسيار محترم و گرانقدر بود، و پس از لوط، خدا هيچ پيامبرى را فرمان بعثت نداد، جز اينكه در ميان قبيله و جامعهاش عزيز و از جايگاه والايى برخوردار بود.
فولادوند: گفتند: «اى شعيب! بسيارى از آنچه را كه مىگويى نمىفهميم، و واقعاً تو را در ميان خود ضعيف مىبينيم، و اگر عشيره تو نبود قطعاً سنگسارت مىكرديم، و تو بر ما پيروز نيستى!»
انصاریان: گفتند: ای شعیب! بسیاری از مطالبی که می گویی نمی فهمیم، و به راستی تو را در [مقایسه با] خود، ناتوان و ضعیف می بینیم، و اگر عشیره ات نبودند، بی تردید سنگسارت می کردیم، وتو بر ما پیروز نیستی.
تفسیر نور:
كفّار به حضرت شعيبعليه السلام مىگفتند: ما سخنان تو را درك نمىكنيم. مگر كلام آن حضرت چه بود كه آنها نمىفهميدند؟ آيا جز اين بود كه مىفرمود:
1- من معجزه و بيّنه دارم.«كنت على بيّنة»
2- من داراى مشكل مالى و نيازمند شما نيستم.«رزقنى منه رزقاً حسنا»
3- به آنچه مىگويم، عمل مىكنم.«ما اُريد ان اُخافكم...»
4- به دنبال اصلاح جامعه هستم.«ان اُريد الاّ الاصلاح»
5 - آنچه در توان دارم تلاش مىكنم.«ما استطعتُ»
6- بر خدا توكّل و به سوى او انابه مىكنم.«عليه توكّلت واليه اُنيب»
7- عاقبتِ پيشينيان را به شما هشدار مىدهم.«مثل ما اصاب قوم نوح و...»
امّا كفّار، هم سخنانش را تحقير كردند، «ما نفقه»، هم خودش را ضعيف دانستند، «فينا ضعيفا»، هم فاميل و بستگانش را ناچيز شمردند، «رهطك»، هم به شكنجهى سختى تهديدش كردند، «لرجمناك» و هم قدرت و عزّتش را ناديده گرفتند.«ما انت علينا بعزيز»
1- انبيا و مبلّغان الهى، در راه دعوت مردم به صراط مستقيم، بيشترين اهانتها را متحمّل شدهاند. «ما نفقه كثيراً ممّا تقول...»
2- مخالفان انبيا، دليل و منطق ندارند. منطق آنان توهين، شكنجه و كشتار است.
«لرجمناك و ما انت بعزيز»
الجدول:
سورة هود (11) :
قَالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِّمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ وَمَا أَنتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ (91)
الإعراب:
(قالوا يا شعيب) مثل قالوا يا صالح [1] ، (ما) نافية (نفقه) مضارع مرفوع، والفاعل نحن (كثيرا) مفعول به منصوب (من) حرف جرّ (ما) اسم موصول في محلّ جرّ متعلّق بنعت ل (كثيرا) [2] ، (تقول) مثل نفقه والفاعل أنت (الواو) عاطفة (إنّا) مثل إنّي «3» ، (اللام) المزحلقة تفيد التوكيد (نراك) مضارع مثل أراكم «4» ، والفاعل نحن (في) حرف جرّ و (نا) ضمير في محلّ جرّ متعلّق ب (نراك) ، (ضعيفا) حال منصوبة من ضمير الخطاب [5] ، (الواو) عاطفة (لولا) حرف شرط غير جازم (رهطك) مبتدأ مرفوع.. و (الكاف) مضاف إليه، والخبر محذوف (اللام) واقعة في جواب لولا (رجمنا) فعل ماض وفاعله (الكاف) ضمير مفعول به (الواو) عاطفة (ما) نافية عاملة عمل ليس (أنت) ضمير منفصل مبنيّ في محلّ رفع اسم ما (علينا) مثل فينا متعلّق ب (عزيز) ، (الباء) حرف جرّ زائد (عزيز) مجرور لفظا منصوب محلّا خبر ما.
[1] في الآية (62) من هذه السورة.
[2] يجوز أن يكون حرفا مصدريّا، والمصدر المؤوّل في محلّ جرّ.
(3، 4) في الآية (84) من هذه السورة.
[5] أو مفعول به ثان لفعل الرؤية إذا كانت قلبيّة. [.....]
الصرف:
(رهط) ، اسم جمع.. قال الزمخشريّ من الثلاثة إلى العشرة، وقيل إلى التسعة، وزنه فعل بفتح فسكون، جمعه أرهط، وهذا يجمع على أراهط.
---------------------------------------------
أَرَهْطِي« آیا قوم من ؟» أَعَزُّ« عزیزتر » اتَّخَذْتُمُوهُ« گرفتید او را » وَرَاءَكُمْ« پشت سرتان » ظِهْرِيًّا« پشت سر انداخته شده ، فراموش شده ، بی اعتنایی شده » بِمَا تَعْمَلُونَ« به آنچه انجام می دهید » مُحِيطٌ « دارای احاطه ، در برگیرنده ، مسلط»(92)
شعيب دگر باره رو به آنان كرد و بزرگوارانه و حكيمانه گفت:
قالَ يا قَوْمِ اَرَهْطى اَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِّنَ اللَّهِ
هان اى مردم، آيا حرمت قبيلهام نزد شما فراتر از حرمت آفريدگار هستى است؟!
((و جمله مورد بحث سخن شعيب (عليه السلام ) است كه گفتار مردم را نقض كرده ، آنها گفتند: ((اگر قوم و خويش تو نبود ما تو را سنگسار كرده بوديم )) و وى در نقض گفتار آنان فرموده : چطور قوم و خويش مرا عزيز و محترم مى شماريد و جانب آنان را رعايت مى كنيد ولى خداى تعالى را عزيز نمى داند و جانبش را محترم نمى شماريد با اينكه اين منم كه از جانب او
ترجمه تفسير الميزان جلد 10 صفحه 562
شما را بسوى او دعوت مى كنم آيا قوم و خويش من در نظر شما عزيزتر از خداى تعالى هستند و آيا شما خداى را پشت سر انداخته بكلى فراموشش كرده ايد؟ شما نبايد چنين كنيد و حق نداريد كه چنين كنيد زيرا پروردگار من بدانچه مى كنيد محيط است آن هم احاطه اى كه تمامى اشياى عالم را فرا گرفته ، هم به حسب وجود و هم به حسب علم و قدرت . اين بود معناى آيه و در اين آيه به راءى مردم مدين طعنه زده و طرز فكر آنان را سفيهانه خوانده در مقابل آنان كه در آيه قبلى طرز فكر شعيب را سست و غير قابل اعتنا دانستند. ترجمه تفسير الميزان جلد 10 صفحه 563))
آيا شما به خاطر حرمت عشيرهام از اذيت و آزار من دست بر مىداريد، امّا از آن خداى توانايى كه مرا به سوى شما فرستاده است حساب نمىبريد؟!
وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا
و خدا را پشت سر افكنده و يكسره فراموش ساختهايد.
((كلمه : ((ظهرى )) منسوب به ظهر - به فتحه ظاى نقطه دار - است (همچنانكه در فارسى كلمه پشتى منسوب به پشت است ) چيزى كه هست وقتى از كلمه ((ظهر)) منسوب مى سازند ظاى آن را كسره مى دهند و اين كلمه به معناى هر چيزى است كه انسان آن را پشت سر قرار دهد و به آن پشت كند بطورى كه بكلى از يادش ببرد، وقتى مى گويند: ((فلان اتخذ فلانا وراء ظهريا)) معنايش اين است كه فلانى فلان شخص را فراموش كرد و اصلا به يادش نماند و اعتنايى به وضع او نكرد. ترجمه تفسير الميزان جلد 10 صفحه 562))
به باور «مجاهد» ضمير به محتواى رسالت شعيب بر مىگردد و منظور اين است كه: و آنچه را از سوى خدا برايتان آوردهام، همه را پشت سرتان انداخته و از ياد بردهايد.
و از ديدگاه «زجاج» ضمير به فرمان خدا بر مىگردد و منظور اين است كه و فرمان خدا را پشت سر افكنده و آن را وانهادهايد.
اِنَّ رَبّى بِما تَعْمَلُونَ مُحيطٌ.
بهراستى كه پروردگار من كارهاى شما را مىشمارد و چيزى از آنها از نظر او نهان نمىماند.
و به باور «حسن» منظور اين است كه: بىگمان خدا نسبت به كارهاى شما بينا و آگاه است و پاداش عملكردتان را مىدهد.
فولادوند: گفت: «اى قوم من، آيا عشيره من پيشِ شما از خدا عزيزتر است كه او را پشت سر خود گرفتهايد [و فراموشش كردهايد]؟ در حقيقت، پروردگار من به آنچه انجام مىدهيد احاطه دارد.»
انصاریان: گفت: ای قوم من! آیا عشیره کوچکم نزد شما از خدا عزیزتر است که او را پشت سر قرار داده و فراموشش کرده اید؟! یقیناً پروردگارم به همه اعمالی که انجام می دهید، احاطه دارد.
تفسیر نور:
1- مراعاتِ حقّ مردم، گروهها، احزاب و حقوق بين الملل نبايد فوق مراعات حقّ الهى باشد. نگذاريم در صحنههاى سياسى و اجتماعى، خط خدا منزوى شود و تحتالشعاع قرار گيرد.«أرهطى أعزّ»
2- براى افراد لجوج، هشدار لازم است. «انّ ربّى بما تعملون محيط»
الجدول:
سورة هود (11) :
قَالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُم مِّنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (92)
الإعراب:
(قال يا قوم) مرّ إعرابها [1] ، (الهمزة) للاستفهام (رهطي) مبتدأ مرفوع وعلامة الرفع الضمّة المقدّرة على ما قبل الياء.. و (الياء) مضاف إليه (أعزّ) خبر مرفوع (على) حرف جرّ و (كم) ضمير في محلّ جرّ متعلّق بأعزّ (من الله) جارّ ومجرور متعلّق بأعزّ (الواو) واو الحال (اتّخذتم) فعل ماض وفاعله و (الواو) زائدة، إشباع حركة الميم (الهاء) ضمير مفعول به (وراءكم) ظرف منصوب متعلّق ب (اتّخذتم) [2] . و (كم) ضمير مضاف إليه (ظهريّا) مفعول به ثان منصوب لفعل اتّخذتم [3] ، (إنّ) حرف مشبّه بالفعل (ربّي) اسم إنّ منصوب وعلامة النصب الفتحة المقدّرة.. و (الياء) مضاف إليه (الباء) حرف جرّ (ما) حرف مصدريّ [4] ، (تعملون) مضارع مرفوع.. والواو فاعل (محيط) خبر إنّ مرفوع.
[1] في الآية (78) من هذه السورة.
[2] يجوز أن يكون متعلّقا بحال من (ظهريّا) ويجوز أن يكون المفعول الثاني ل (اتّخذتم) ، وظهريّا حال.
[3] وهو حال من المفعول إذا كان الفعل متعديّا لمفعول واحد.
[4] أو اسم موصول في محلّ جرّ والعائد محذوف.
الصرف:
(ظهريّا) ، لفظ منسوب إلى الظهر، وزنه فعليّ بكسر الفاء، والكسر من تغييرات النسب، والفتح أقيس.
------------------------------------------
يَا قَوْمِ« ای گروه من » اعْمَلُوا« انجام دهید ، کارکنید » مَكَانَتِ « قدرت ، توان ، امکانات » إِنِّي عَامِلٌ« همانا من انجام دهنده ام » سَوْفَ تَعْلَمُونَ« خواهید دانست » يَأْتِيهِ« می آید او را » يُخْزِيهِ« خوار م یکند او را » ارْتَقِبُوا« انتظار بکسشید ، مراقب باشید » رَقِيبٌ « نگهدار ، انتظار کشنده » (93)
و آنگاه با درايت و شهامت وصف ناپذيرى به تهديد آنان پاسخ داد و فرمود:
وَيا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ
هان اى مردم، بر همين موقعيت و حال وروزى كه هستيد، هرچه مىخواهيد انجام دهيد.
((در مجمع البيان گفته است كلمه ((مكانت )) به معناى آن حالتى است كه انسان داراى مكانت با داشتن آن حالت مى تواند كارى را كه مى خواهد انجام بدهد. ولى اصل اين معنا (بطورى كه گفته است ) از ماده ((مكان )) است و وقتى مى گوييم : ((من مكن مكانة )) مثل اين است كه گفته باشيم : ((ضخم ضخامة )) يعنى فلان كس نيرومند بر عمل شد، نيرومندى كه مافوقش تصور نمى شود و چون گفته مى شود: ((تمكن من كذا)) معنايش اين است كه نيروى فلانى بر فلان عمل احاطه داشت .
و جمله مورد بحث تهديدى است از جانب شعيب (عليه السلام ) به مردم مدين به شديدترين تهديدها، چون سخن او اشعار دارد بر اينكه نسبت به گفتار و تهديدش اطمينان كامل دارد و هيچ قلق و اضطرابى از كفر مردم به وى و تمردشان از دعوت وى ندارد، پس مردم با همه نيرو و تمكنى كه دارند كارى را كه مى خواهند بكنند او نيز كار خود را آنچنان ادامه مى دهد ولى چيزى نخواهد گذشت كه بطور ناگهانى و بدون خبر قبلى عذابى بر سرشان مى آيد كه در آن هنگام مى فهمند عذاب ، چه كسى را خواهد گرفت ، آنان را و يا شعيب را؟ پس مردم در انتظار باشند او نيز با آنان در انتظار مى نشيند و از آنان جدا نمى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد 10 صفحه 563))
واژه «مكانة» به مفهوم موقعيت و شرايط و حالى است كه انسان در آن قرار دارد و مىتواند كارى انجام دهد. و اين فراز در حقيقت تهديدى است در قالب فرمان و مفهومش اين است كه: شما مردم گويى فرمان يافتهايد كه در حال كفر و بيداد بمانيد، و اين نهايت پستى و فرو مايگى شماست.
پارهاى مىگويند: منظور اين است كه شما هر آنچه در توان داريد انجام دهيد، و من نيز آنچه را مىگويم به انجام مىرسانم.
و به باور پارهاى ديگر، آيه مورد بحث بسان آن آيه شريفه است كه مىفرمايد: دين شما براى شما و دين من براى من است «لكم دينكم ولى دين» و اين بيان نشانگر نا اميدى آن حضرت از حق پذيرى مردم است.
اِنّى عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ
و من نيز بر طبق دستور پروردگار عمل مىكنم و به زودى خواهيد دانست كه كدامين ما بر خطا و بيداد هستيم و كدام يك بر راه درست گام سپردهايم.
پارهاى بر آنند كه منظور آيه شريفه اين است كه: و من نيز بر آنچه از هشدار دادن به شما فرمان دارم عمل مىكنم و به زودى سرانجام كار بر شما مردم روشن خواهد شد و فرجام كار را خواهيد دانست.
مَنْ يَاْتيهِ عَذابٌ يُخْزيهِ وَ مَنْ هُوَ كاذِبٌ
و راستگو از دروغ پرداز مشخّص و معلوم خواهد شد و آنگاه هر كدام از ما دو طرف دروغگو باشد، به عذاب رسواگر خدا گرفتار خواهد گرديد.
وَارْتَقِبُوا اِنّى مَعَكُمْ رَقيبٌ.
شما در انتظار عذاب خدا باشيد كه من نيز چشم به راه آمدن عذاب و فرود آن بر شمايم.
«ابن عباس» مىگويد: شما در انتظار عذاب و لعنت خدا باشيد كه من نيز در انتظار پاداش ويارى او هستم.
به باور برخى ديگر منظور اين است كه: شما در انتظار وعدههاى دروغ شيطان باشيد كه من هم چشم به راه وعدههاى درست خداى مهربانم.
از هشتمين امام نور آوردهاند كه در اين مورد فرمود:
«ما احسن الصّبر و انتظار الفرج! أَما سمعت قول العبد الصالح: و ارتقبوا انّى معكم رقيب.»(177)
چه بسيار نيكو و زيباست شكيبايى و انتظار گشايش از سوى خدا، مگر سخن آن بنده شايسته كردار خدا را نشنيدهايد كه مىگفت: شما چشم به راه باشيد كه من نيز چشم به راهم.
فولادوند: «و اى قوم من، شما بر حسب امكانات خود عمل كنيد، من [نيز] عمل مىكنم. به زودى خواهيد دانست كه عذاب رسواكننده بر چه كسى فرود مىآيد و دروغگو كيست؛ و انتظار بريد كه من [هم] با شما منتظرم.»
انصاریان: و ای قوم من! به اندازه ای که در قدرت و توان شماست، عمل کنید، من [هم] بی تردید [به وظیفه الهی خود] عمل می کنم؛ به زودی خواهید دانست، چه کسی را عذاب رسوا کننده خواهد آمد و دروغگو کیست؟! و منتظر بمانید که من هم با شما منتظرم..
تفسیر نور:
1- گاهى انبيا از تأثير كلام خود مأيوس مىشدند. «اعملوا على مكانتكم»
2- اگر از هدايت مردم مأيوس شديد، بر مواضع خود استقامت كنيد.«انّى عامل»
3- آنجا كه موعظه كارساز نيست، بايد تهديد را در پيش گرفت.«سوف تعلمون»
4- پاسخ تهديد را بايد با تهديد داد.«رجمناك ، عذاب يخزيه»
5 - مردم، حضرت شعيب را دروغگو مىپنداشتند. «من هو كاذب»
6- ما به وظيفهى خود عمل كنيم، آنگاه در انتظار امدادهاى اوباشيم. «انّى عامل، ارتقبوا»
الجدول:
سورة هود (11) :
وَيَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَن يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ (93)
الإعراب:
(الواو) عاطفة (يا قوم) مرّ إعرابها [1] ، (اعملوا) فعل أمر مبنيّ على حذف النون.. والواو فاعل (على مكانة) جارّ ومجرور متعلّق بحال من فاعل اعملوا أي حاصلين على مكانتكم.. و (كم) ضمير مضاف إليه (إنّي) حرف مشبّه بالفعل واسمه (عامل) خبر إنّ مرفوع (سوف) حرف استقبال (تعلمون) مثل تعملون [2] ، (من) اسم موصول في محلّ نصب مفعول به [3] ، (يأتي) مضارع مرفوع وعلامة الرفع الضمّة المقدّرة على الياء و (الهاء) ضمير مفعول به (عذاب) فاعل مرفوع (يخزيه) مثل يأتيه (الواو) عاطفة (من) مثل الأول ومعطوف عليه (هو) ضمير منفصل مبتدأ (كاذب) خبر مرفوع (الواو) عاطفة (ارتقبوا) مثل اعملوا (إنّي) حرف مشبّه بالفعل واسمه (معكم) ظرف منصوب متعلّق برقيب..
و (كم) ضمير مضاف إليه (رقيب) خبر إنّ مرفوع.
[1] في الآية (78) من هذه السورة.
[2] في الآية السابقة.
[3] أو اسم استفهام مبتدأ خبره جملة: يأتيه عذاب.