نگرشى بر واژه های 11سوره انفال :
آرامش روح و آسايش و امنيت جسم
نگرشى بر واژه های 11سوره انفال :
((« نعاس » ابتداى خواب را گويند كه عبارت است از خواب سبك ؛ و « تغشيه » به معناى احاطه است ؛ و « امنه » به معناى امان است ؛ و ضمير « منه » به خداى تعالى برمى گردد، و بعضى گفته اند به « عدو» برمى گردد؛ و « رجز» به معناى پليدى و نجاست است ، و در اينجا مقصود از « رجز شيطان » آن وسوسه هاى پليدى است كه در قلب راه مى يابد. ترجمه تفسير الميزان جلد 9 صفحه 25))
اعراب:
امنة: مفعول له براي «يغشي».
در ادامه سخن از نعمت خدا و يارى رسانى او به مردم با ايمان پس از طلب يارى از او در پيكار بدر اينك مىفرمايد:
إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِّنْهُ
تفسير اين آيه را ذيل آيه «ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً» (آل عمران 154) آوردهايم.
واژه «نعاس» به مفهوم آغازين مراحل خواب است و منظور آيه شريفه اين است كه: هان اى مردم با ايمان! به ياد بياوريد آنگاه كه در آن شب پر خطر و هراس انگيز چگونه خداى توانا خوابى سبك و آرام بخش را بر شما مسلّط ساخت و فارغ و آسوده به خواب خوش رفتيد، تا از بيم و هراس در امان باشيد.
روشن است كه انسان به هنگام ترس و دلهره خواب برديدگانش نمىرود تا بياسايد، امّا خدا به مهر خود آنان را امنيّت خاطر بخشيد و با زدودن آثار مرگبار هراس و دلهره از دلهايشان، خوابى آرام بخش را بر چمشانشان فروفرستاد. از اين رو هم تمام شب را از هجوم پندارهاى مرگبار آسودند و هم استراحت و تجديد نيرو كردند تا فرداى آن شب با آمادگى كامل روياروى دشمن قرار گيرد.. ترجمه مجمع البيان في تفسير القرآن، ج10، ص: 175
وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُم مِّنَ السَّمَاءِ مَاءً لِّيُطَهِّرَكُم بِهِ وَيُذْهِبَ عَنكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ
وبرايتان باران فروفرستاد، تا شما را پاك و پاكيزه سازد و وسوسه شيطان را نيز از دلهاى شما زدود.
((اين آيه شريفه مويد رواياتى است كه مى گويد: كفار قبل از مسلمين به لب چاه رسيدند و مسلمين وقتى پياده شدند كه كفار آب را گرفته بودند و به ناچار در زمين خشك و ريگزار پياده شدند. بعد از مدتى كه مسلمانان محدث و جنب شده ، و همه دچار تشنگى گشتند شيطان در دلهايشان وسوسه كرد و گفت دشمنان شما آب را گرفتند و اينك شما با جنابت و نجاست نماز مى خوانيد و پاهايتان در ريگ ها فرو مى رود، لذا خداى تعالى باران را برايشان بارانيد و با آن هم غسل جنابت كرده و خود را از حدث تطهير نمودند، و نيز اردوگاه آنان كه ريگزار بود سفت و محكم و اردوگاه كفار گل و لغزنده گشت .ترجمه تفسير الميزان جلد 9 صفحه 25))
وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ (11)
باران را به اين منظور فرستاد تا دلهاي شما را قوي سازد و يقين پيدا كنيد كه پيروز ميشويد و در موقع جنگ پاهاي شما استوار بماند و در رمل فرو نرود. برخي گويند: يعني بواسطه قوت قلب، ثابتقدم بمانيد. ضمير «به» به باران يا به قوت قلب بر ميگردد.
انصاریان: و [یاد کنید] هنگامی را که به سبب امنیت و آرامشی که ازسوی خدا یافتید، خواب سبکی را به همه شما مسلط کرد و برایتان آبی از آسمان نازل کرد تا شما را به وسیله آن [از آلودگی ها] پاک کند، و وسوسه شیطان را [که از بدترین کثافات است] از شما برطرف نماید، و دل هایتان را استحکام دهد، و گام هایتان را به آن استوار و پا برجا کند..
تفسیر نور:
«نُعاس»، به ابتداى خواب وخواب سبك و آرامبخش گفته مىشود، يعنى در حال استراحت آنچنان خواب عميقى بر شما مسلّط نشد كه دشمن از آن سوء استفاده كرده و بر شما شبيخون بزند. <438>
لشكر قريش با ساز و برگ جنگى فراوان و آذوقهى كافى و حتّى زنان خواننده براى تقويت روحيّه جنگجويان، وارد منطقهى بدر شدند و ابتدا چاههاى آب را در اختيار خود گرفتند ولى مسلمانان دچار تزلزل بودند. پيامبر كه مىديد يارانش ممكن است شب را به آرامى نخوابند و فردا با جسم و روحى خسته در برابر دشمن قرار گيرند، بشارت داد كه فرشتگان الهى به يارى آنان خواهند آمد و آنها را دلدارى داد به طورى كه شب را به آرامى خوابيدند. از طرف ديگر علاوه بر كمبود آب براى تطهير و رفع تشنگى، مشكل اساسى منطقهى بدر، وجود شنهاى نرم و روان بود كه پاها در آن فرو مىرفت، در آن شب باران باريد و مسلمانان دلگرم شدند و زمين زير پايشان سفت شد.
البتّه ممكن است مراد از ثبات قدم در آيه، همان استقامت و پايدارى باشد، نه محكمشدن پاها در زمين باران خورده. هر دو احتمال نيز با هم ممكن است.
مراد از «پاك شدن از پليدى» ممكن است پاك شدن از وسوسههاى شيطان و يا پاك شدن از پليدى جسمانى بر اثر جنابت بعضى در آن شب باشد، به هر حال باران با توجّه به نياز شديد مسلمانان، همهى اين مشكلات را برطرف كرد. <439>
امام صادق عليه السلام فرمود: آب باران بياشاميد كه امراض را برطرف مىكند، آنگاه اين آيه را تلاوت فرمودند. <440> «يذهب عنكم رجز الشيطان»
1- با اراده و امداد الهى، در برابر دشمن مسلّح و انبوه هم مىتوان آرامش داشته و آرام خوابيد، و اگر خدا نخواهد، در بهترين باغها و شرايط، نه خوابى هست و نه آرامشى. «اذ يغشّيكم النعاس أمنة منه»
2- گاهى استراحت وخواب سبك در جنگ، نعمت بزرگ الهى است، كه هم خستگى را بر طرف مىكند و هم مجال شبيخون به دشمن نمىدهد. «النّعاس أمنة منه»
3- اگر ايمان و صبر باشد، خداوند عوامل طبيعى را در اختيار انسان و به سود او قرار مىدهد. «ينزّل عليكم من السماء ماءً»
4- نقش عوامل طبيعى همچون باد، باران، خواب و... را در جبههها نبايد تصادفى پنداشت. «يغشّيكم النعاس... ينزّل عليكم...»
5 - پاكى ظاهرى: «ليطهّركم» و پاكى باطنى: «يذهب عنكم رجز الشيطان»، هر يك به تنهايى ارزش است، امّا ارزشمندتر وجود هردو با هم مىباشد.
6- انتظار خداوند از مجاهد مسلمان، پاكى و داشتن روحيّهاى بالا و مقاوم و ثابتقدم بودن است. «ليطهرّكم... ليربط على قلوبكم»
الجدول:
سورة الانفال(8) :
إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِّنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُم مِّنَ السَّمَاءِ مَاءً لِّيُطَهِّرَكُم بِهِ وَيُذْهِبَ عَنكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ (11)
الإعراب:
(إذ يغشّيكم) مثل إذ يعدكم ، والفاعل هو أي الله (النعاس) مفعول به ثان منصوب (أمنة) حال منصوبة من الفاعل ، (من) حرف جرّ و (الهاء) ضمير في محلّ جرّ متعلّق بأمنة (الواو) عاطفة (ينزّل) مضارع مرفوع، والفاعل هو (على) حرف جرّ و (كم) ضمير في محلّ جرّ متعلّق ب (ينزّل) ، (من السماء) جارّ ومجرور متعلّق ب (ينزّل) ، (ماء) مفعول به منصوب (ليطهّر) مثل لتطمئنّ ، والفاعل هو و (كم) ضمير مفعول به (به) مثل منه متعلّق ب (يطهّركم) . متعلّق ب (يذهب) ، (رجز) مفعول به (الشيطان) مضاف إليه مجرور (الواو) عاطفة (ليربط) مثل ليطهّر (على قلوب) جارّ ومجرور متعلّق ب (يربط) و (كم) ضمير مضاف إليه.
(الواو) عاطفة (يثبّت) مضارع منصوب معطوف على (يربط) ، والفاعل هو (به) مثل منه متعلّق ب (يثبّت) ، (الأقدام) مفعول به منصوب.