نگرشى بر واژه های آیات 157 سوره اعراف :
پيامبر آزادىبخش
نگرشى بر واژه های آیات 157 سوره اعراف :
((كلمهى «اِصر»، در اصل به معناى نگهدارى و محبوس كردن است و به هر كار و تكليف سخت و دشوار كه انسان را از فعّاليّت باز دارد گفته مىشود، چنانكه به عهد و پيمان و كيفر نيز گفته شده است. تفسیر نور))
((راغب در مفردات گفته است : « اصر« به معناى گره زدن و حبس كردن به قهر است ، گفته مى شود: « اصرته فهو ماصور« يعنى زندانى كردم او را و او فعلا زندانى است ، كلمه « ماصر و ماصر« - به فتح صاد و كسر آن - به معنى زندان كشتى است ، در قرآن هم كه مى فرمايد: « و يضع عنهم اصرهم « معناى ش اين است كه خداوند چيزهايى را كه مانع ايشان از خيرات و رسيدن به صواب مى شود از آنان بردارد، و در آنجا كه مى فرمايد: « و لا تحمل علينا اصرا« نيز به همين معنا است ، گر چه بعضى ها گفته اند معنايش ثقل و سنگينى است ، و ليكن تحقيقش همان است كه من گفتم . ترجمه تفسير الميزان جلد 8 صفحه : 362))
«اَغلال»، جمع «غُلّ»، به معناى زنجير، شامل عقائد باطل، خرافات، بتپرستى، بدعت و سنّتهاى دست و پاگير جاهلى مىشود. تفسیر نور))(( « اغلال « جمع « غل « و به معناى طوق و بندى است كه به دست و پاى اشخاص مى اندازند. ترجمه تفسير الميزان جلد 8 صفحه : 362))
عَزَّرُوهُ: او را يارى رساندند و شرّ دشمن را از سرش كوتاه كردند.
در آيات پيش سخن در مورد ويژگىهاى سه گانه كسانى بود كه رحمت و مهر گسترده خدا آنان را فرا مىگيرد، اينك پس از آن سه ويژگى: پرواى از خدا، ايمان به او، و پرداختن حقوق مالى به وسيله آنان، به بيان ديگر ويژگى هاى آنان كه در حقيقت شرايط رسيدن به رحمت خدا است ادامه داده و مىفرمايد:
الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ
رحمت گسترده خدا، شامل حال كسانى مىشود كه افزون بر تقوا، ايمان و پرداخت زكات، به رسالت آن پيامبر درس ناخوانده و پيام او نيز ايمان آورند و از آن حضرت پيروى نمايند.
در مورد مفهوم واژه «امّى» كه در وصف پيامبر به كار رفته، ديدگاهها يكسان نيست:
1 - به باور برخى منظور از واژه «امّى»، آن كسى است كه در زندگى درس نخوانده و ننوشته است.
2 - امّا به باور برخى ديگر اين واژه از ريشه «امّت» برگرفته شده و منظور اين است كه: همان گونه كه انسان نخستين از هنر نوشتن و خواندن بىبهره بود، او نيز، نه، به دانشگاهى نام نهاد و نه در برابر استادى زانو زد، بلكه اين اقيانوس بىكرانه دانش را، خدا به او ارزانى داشت. پارهاى نيز بر آنند كه منظور از «امّت»، جامعه عرب مىباشد، چرا كه دنياى عرب، آن روز از نعمت دانش و هنر نگارش و نوشتن محروم بود.
3 - از ديدگاه پارهاى اين واژه از «امّ» كه به مفهوم مادر است ريشه مىگيرد و منظور كسى است كه درس نخوانده وننوشته است، و در اين مورد، به همان صورتى است كه از مادر ولادت يافته است.
4 - و از ديدگاه پارهاى نيز به «ام القرى» كه «مكّه» باشد منسوب است. اين ديدگاه از حضرت باقر نيز روايت شده است. با اين بيان واژه «امّى» به مفهوم «مكّى» است.
الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنجِيلِ
همو كه نشان و وصف وى را نزد خودشان در تورات و انجيل نوشته شده مىيابند؛ چرا كه در سفر پنجم تورات در مورد پيامبر گرامى اسلام آمده است كه: به زودى از نسل و تبار برادرانشان پيامبرى همانند تو برخواهم انگيخت، و سخن و گفتار خويش را در دهان او خواهم گذارد و او هر آنچه در يابد و سفارش شود و به او وحى گردد، براى اينان بيان خواهد كرد.
و نيز در همين سفر آمده است كه: دعاى تو را در حق اسماعيل شنيدم و به او بركت دادم و او را بارور گردانيدم و نسل او بسيار خواهد شد و دوازده سالار از او به وجود خواهد آمد و او را امتى بزرگ خواهد بود.
و نيز آمده است كه: خدا ما را از كوه «مينا»(41) فرود آورد و از كوه «ساعير» پرتو افشانى كرد و از كوههاى «فاران» آشكار ساخت.
در كتاب «انجيل» نيز در چند مورد نويد داده است كه: به شما «فارقليط» ديگرى ارزانى مىداريم كه براى هميشه با شما خواهد بود. و دين و آيين او تا روز رستاخيز راه ور سم انسانها خواهد بود.
ونيز در اين كتاب آمده است كه مسيح به حواريون مىفرمايد: من مىروم و «فارقليط»، روح حق، همو كه از خود چيزى نمىگويد و از سوى خدا همه حقايق را برايتان مىآورد و هشدارتان مىدهد و شما را از رويدادهاى وحشتناك آگاه مىسازد و ضمن ستايش من گواه صداقت من مىباشد، به سوى شماخواهد آمد.
و نيز در همين كتاب است كه: هنگامى كه او ظهور كند و دعوت خويش را آغاز نمايد، بسيارى از مردم جهان او و دعوتش را دروغ مىانگارند.
يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ
اين فراز از آيه شريفه كه وصف ديگرى از پيامبر گرامى است ممكن است در تورات و انجيل نوشته شده بوده و به پيش از خود پيوند داشته است و نيز ممكن است از خود قرآن شريف و جمله جديدى باشد كه آن حضرت را مىستايد، و منظور اين است كه از ويژگيهاى آن بزرگوار يكى هم دعوت به ارزشها و هشدار از ضد ارزشهاست.
گفتنى است كه منظور از «معروف»، حق و منظور از «منكر»، باطل است؛ چرا كه خردها و خردمندان، معروف را به نيكى و شايستگى مىشناسند و منكر را به عنوان زشتى و گناه انكار مىكنند. پارهاى نيز بر آنند كه منظور از معروف، ارزشهاى اخلاقى و پيوند با نزديكان است و منظور از منكر، بت پرستى و گسستن از خويشاوندان.
وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ
اين آخرين پيامبر، از ديگر ويژگيهايش اين است كه نعمتهاى گوارا و لذت بخش و خوب را بر آنان روا اعلان مىكند و چيزهاى زشت و نفرت انگيز را بر آنان ناروا و حرام مىشمارد.
به باور برخى منظور اين است كه آنچه را از راه درست و عادلانه به دست آوردهاند، بر آنان حلال و روا مىشمارد، و آنچه را از راه نادرست كسب كردهاند بر آنان تحريم مىكند. برخى نيز برآنند كه آنچه را راهبان و احبار و مردم عصر جاهليت بر آنان تحريم كردهاند حلال، و مردار و خون وگوشت خوك را حرام اعلان مىكند.
وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ
و بارهاى گران آنان را از دوش آنان برمىدارد.
به باور «حسن» در آيه شريفه از تكاليف سخت و وظايف گرانى كه بر يهود لازم شده بود، به بار گران تعبير شده است؛ چرا كه از شرايط پذيرفته شدن توبه آنان و بخشيدهشدن گناه گوساله پرستى اين بود كه يكديگر را بكشند؛ در حالى توبه مردم مسلمان اين است كه از ژرفاى جان از گناه و زشتى پشيمان شوند و به خود سازى و جبران بينديشند.
امّا به باور گروهى از جمله «ابن عباس» منظور از اين بارگران پيمانى است كه خدا از بنى اسرائيل گرفته بود كه به هر آنچه درتورات برايشان آمده است عمل نمايند.
«زجاج» مىگويد: واژه «اصر» به مفهوم پيمانى است كه عمل بر آن براى انسان گران باشد.
وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ
و پيمانهايى كه بر عهده آنان بود و بسان غل و زنجيرى بر دست پايشان سنگينى مىكرد، همه را از دوش آنان بر مىدارد.
به باور برخى، منظور از اين غل و زنجيرها، همان آزمون هايى است كه براى آنان پيش آمد؛ آزمون هايى نظير اين كه براى پذيرفته شدن توبه و بخشيده شدن گناهِ گوساله پرستى مقرر شد كه يكديگر را بكشند، و يا در صورت آلوده شدن نقطهاى از بدن به نجاست، دستور آمد كه آنجا را بچينند، و يا بسان ناروا بودن صيد ماهى در روز شنبه و بهرهورى از رگ و چربىهاى برخى حيوانات و وجوب قصاص و نمونههايى از اين گونه كه براى آزمون آنان بود و پيامبر گرامى همه را برداشت.
فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (157)
پس كسانى كه به اين پيامبر ايمان آوردند و بزرگش داشتند و در برابر دشمن از جان و آرمان او قهرمانانه دفاع كردند و از قرآنى كه بر او فرود فرستاده شده و روشنايى و نور آن دلها را روشن مىسازد پيروى نمودند، چنين كسانى مردمى رستگارند. آرى چنين كسانى به آروزى خويش مىرسند و از كيفر در امان خواهند بود.
ياد آورى مىگردد كه واژه «مع» گاه به معناى «على» مىآيد و جانشين آن مىشود.
در روايت است كه پيامبر از ياران پرسيد: ايمان چه كسانى شگفت انگيز است؟
گفتند: ايمان فرشتگان.
فرمود: آنان مقربان بارگاه خدايند، پس ايمان آنان شگفت انگيز نيست و چرا ايمان نياورند؟
گفتند: پيامبران.
فرمود: ايمان آنان نيز شگفت آور نيست، چرا كه به آنان وحى مىرسد....
گفتند: ايمان ما.
فرمود: ايمان شما هم شگفت انگيز نيست، چرا كه من در ميان شماهستم و اين همه دليل و نشانه و آيه و معجزه را با چشم خود مىنگريد، بنا بر اين چرا ايمان نياوريد؟
آنگاه فرمود: ايمان آن مردمى شگفت انگيز است كه در آينده خواهند آمد و كتاب خدا به دست آنان خواهد رسيد و آنان در پرتو اين كتاب راه حق را مىيابند و ايمان مىآورند. و اين تفسير اين فراز از آيه شريفه است كه مىفرمايد: و نورى را كه بر او فرود فرستاده شده است پيروى مىكنند... واتبعُوا النّور الّذى أنزل معه...
فولادوند: همانان كه از اين فرستاده، پيامبر درس نخوانده -كه [نام] او را نزد خود، در تورات و انجيل نوشته مىيابند- پيروى مىكنند؛ [همان پيامبرى كه] آنان را به كار پسنديده فرمان مىدهد، و از كار ناپسند باز مىدارد، و براى آنان چيزهاى پاكيزه را حلال و چيزهاى ناپاك را بر ايشان حرام مىگرداند، و از [دوش] آنان قيد و بندهايى را كه بر ايشان بوده است برمىدارد. پس كسانى كه به او ايمان آوردند و بزرگش داشتند و ياريش كردند و نورى را كه با او نازل شده است پيروى كردند، آنان همان رستگارانند.
تفسیر نور:
كلمهى «اُمّى»، منسوب به «اُمّ»، به معناى مادر، به كسى گفته مىشود كه درس نخوانده باشد، مثل كسى كه از مادر متولّد شده است. بعضى گفتهاند: اُمّى، يعنى برخاسته از امّت و تودهى مردم، نه اَشراف. برخى هم آن را منسوب به «اُمّ القُرى» دانستهاند كه نام مكّه است، پس اُمّى يعنى مكّى.
پيامبر اسلام صلى الله عليه وآله امّى و درس نخوانده بود، «الرّسول النّبىّ الاُمّى» چنانكه در آيه 48 سورهى عنكبوت نيز مىخوانيم: «و ما كنت تتلوا من قبله من كتاب و لاتخطّه بيمينك» تو هرگز پيش از اين كتابى نمىخواندى و با دست خود نمىنوشتى. البتّه آن حضرت توانايى نوشتن و خواندن هر دو را داشت. <288>
در تمام مكّه در عصر بعثت، 17 مرد و يك زن با سواد بيشتر وجود نداشت و اگر پيامبر صلى الله عليه وآله حتّى كلمهاى از يك نفر آموخته بود، نمىتوانست خود را در ميان مردم، امّى بنامد. <289>
كلمهى «اِصر»، در اصل به معناى نگهدارى و محبوس كردن است و به هر كار و تكليف سخت و دشوار كه انسان را از فعّاليّت باز دارد گفته مىشود، چنانكه به عهد و پيمان و كيفر نيز گفته شده است. «اَغلال»، جمع «غُلّ»، به معناى زنجير، شامل عقائد باطل، خرافات، بتپرستى، بدعت و سنّتهاى دست و پاگير جاهلى مىشود.
گرچه به دلايلى، تورات و انجيل را تحريف شده مىدانيم، امّا در همين تورات و انجيل موجود نيز اشارات و بشاراتى نسبت به پيامبر اسلام صلى الله عليه وآله به چشم مىخورد و سبب مىشود كه اهل كتاب، پيامبر خدا را بشناسند، آنگونه كه پدر فرزند خود را مىشناسد. <290> اگر نام و نشان پيامبر اسلام در تورات و انجيل نبود، مخالفان، آن دو كتاب را آورده و مىگفتند: نيافتيم و از اين راه وارد خصومت مىشدند، نه از راه لشكركشى و پرداخت هزينههاى آن چنانى و جزيه دادن.
در احاديث متعدّدى از شيعه و سنّى مىخوانيم كه پيامبر صلى الله عليه وآله فرمودند: هر آيهاى در قرآن كه دربارهى مؤمنان و صفات نيك آنان آمده، علىّ در رأس آن و رهبر آنان است. «ما انزل اللّه آية فيها «يا ايّها الّذين آمنوا» الاّ و علىٌّ رأسها و اميرها». <291>
پيامبر صلى الله عليه وآله به اصحاب خود فرمودند: پس از شما قومى مىآيند كه پيامبرى را نديدهاند و تنها به وسيلهى كتاب و مكتوبى ايمان مىآورند و آنگاه اين آيه را تلاوت فرمودند. <292>
1- تقوا، زكات و ايمان ارزش دارد، امّا مهم، تبعيّت از پيامبر است. «للّذين يتّقون و يؤتون الزكاة و... يؤمنون الّذين يتّبعون»
2- پيروان پيامبر اسلام، از رحمت خاصّ الهى برخوردارند. «ساكتبها... الّذين يتّبعون الرّسول»
3- پيامبر اسلام صلى الله عليه وآله، مجراى رحمت واسعهى الهى است. «و رحمتى وَسِعت كلّ شىء فساكتبها... الّذين يتّبعون الرّسول الاُمّى»
4- پيامبر اسلام هم مقام نبوّت داشت، هم مقام رسالت. «الرّسول النبىّ» «نبىّ» به كسى مىگويند كه از وحى الهى آگاهى دارد و خبر مىدهد، ولى «رسول» مسئول ابلاغ، اجرا و نظارت هم مىباشد.
5 - نشانهها و صفات ذكر شده از پيامبر در تورات و انجيل، به گونهاى با آن حضرت تطبيق داشت كه گويا خود او را در آن دو كتاب مىيافتند. «يجدونه» ونفرمود: «يجدون علائمه»
6- براى نفوذ سخن و اثبات حقّ، مدرك رسمى و سند كتبى لازم است. «مكتوباً»
7- پيامبران پيشين، به آمدن پيامبر اسلام بشارت دادهاند. «مكتوباً عندهم فى التوراة و الانجيل...»
8 - امر به معروف و نهى از منكر، در رأس برنامههاى بعثت پيامبران است. «يأمرهم بالمعروف ...»
9- موضوع مصرف و تغذيه، مورد عنايت اسلام است. «يحلّ... يحرّم» (قبل از نزول قرآن، يهود ونصارا در دام خرافات وبرنامههاى طاقتفرسا و تحريم حلالها و بدعتگذارىها بودند كه با ظهور اسلام، تمام آنها برداشته شد.)
10- براى اصلاح جامعه، ابتدا بايد امكانات حلال را فراهم كرد، سپس براى امور حرام، محدوديّت ايجاد نمود. («يحلّ»، قبل از «يحرّم» است).
11- حلالها و حرامهاى الهى، بر اساس فطرت است. «يحلّ لهم الطيّبات و يحرّم عليهم الخبائث» («طيّب»، به چيزى گفته مىشود كه مطابق طبع انسان باشد)
12- عادات و رسوم غلط، زنجيرى بر افكار مردم است. انسان بدون انبيا، وابسته و اسير است. «يضع عنهم اِصرَهم و الاغلال»
13- احترام و تكريم، بايد همراه امداد و تعاون باشد. «عزّروه و نصروه» («عزّروه» از «تعزير»، به معناى حمايت با شمشير است ومراد كسانى هستند كه پيامبر اسلام را در جبههها يارى مىكردند.)
14- تنها ايمان به پيامبر صلى الله عليه وآله كافى نيست، حمايت هم لازم است.«عزّروه... نصروه»
15- قرآن، نورى است كه دلها و انديشهها را روشن مىكند و همواره قرين پيامبر صلى الله عليه وآله بود. «النّور الّذى اُنزل معه» (نبوّت پيامبر همراه قرآن از طرف خدا نازل شده است)
16- عامل رستگارى و فلاح، ايمان و حمايت از پيامبر و پيروى از قرآن است. «فالّذين آمنوا به واتّبعوا... اولئك هم المفلحون»
الجدول:
سورة الأعراف (7) :
الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنجِيلِ يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (157)
الإعراب:
(الذين) بدل من الذين يتقون في محلّ جرّ ، (يتّبعون) مثل يتّقون (الرسول) مفعول به منصوب (النبيّ) بدل من الرسول- أو نعت له- منصوب (الأميّ) نعت للنبيّ منصوب (الذي) موصول مبنيّ في محلّ نصب نعت ثان للنبيّ (يجدون) مثل يتّقون و (الهاء) ضمير مفعول به (مكتوبا) حال منصوبة من ضمير الغائب في (يجدونه) ، (عند) ظرف منصوب متعلّق ب (يجدون) ، و (هم) ضمير مضاف إليه (في التوراة) جارّ ومجرور متعلّق ب (يجدون) ، (الواو) عاطفة (الإنجيل) معطوف على التوراة مجرور (يأمر) مضارع مرفوع، والفاعل هو و (هم) ضمير مفعول به (بالمعروف) جارّ ومجرور متعلّق ب (يأمر) ، (الواو) عاطفة (ينهاهم) مثل يأمرهم (عن المنكر) جارّ ومجرور متعلّق ب (ينهاهم) ، (الواو) عاطفة (يحلّ) مثل يأمر (لهم) مثل لنا متعلّق ب (يحلّ) ، (الطيّبات) مفعول به منصوب وعلامة النصب الكسرة (الواو) حرف عطف (يحرّم عليهم الخبائث) مثل يحلّ لهم الطيّبات (الواو) عاطفة (يضع عنهم إصرهم) مثل يحلّ لهم الطّيبات (الواو) عاطفة (الأغلال) معطوفة على إصر منصوب (التي) موصول مبنيّ في محلّ نصب نعت للأغلال (كانت) فعل ماض ناقص- ناسخ- و (التاء) للتأنيث، واسمه ضمير مستتر تقديره هي (على) حرف جرّ و (هم) ضمير في محلّ جرّ متعلّق بمحذوف خبر كانت.
(الفاء) استئنافيّة (الذين) موصول مبنيّ مبتدأ (آمنوا) فعل ماض مبنيّ علىالضمّ.. والواو ضمير في محلّ رفع فاعل (به) مثل الأول متعلّق ب (آمنوا) ، (الواو) عاطفة في المواضع الثلاثة (عزّروا، نصروا، اتّبعوا) ، مثله آمنوا و (الهاء) في الفعلين مفعولان (النور) مفعول به منصوب (الذي) مثل التي (أنزل) فعل ماض مبنيّ للمجهول ونائب الفاعل ضمير مستتر تقديره هو (معه) ظرف مكان منصوب متعلّق ب (أنزل) ، و (الهاء) مضاف إليه (أولئك) اسم إشارة مبنيّ في محلّ رفع مبتدأ و (الكاف) حرف خطاب (هم) ضمير فصل ، (المفلحون) خبر المبتدأ أولئك مرفوع، وعلامة الرفع الواو.