نگرشى برواژه های آیات144-145سوره آل عمران :
نگرشىبرواژههایآیات144-145سورهآلعمران :
«محمّد»: اين واژه مبارك از ريشه «حمد» برگرفته شده و بهمعناى «ستوده و ستايش شده» آمده است. آفريدگار هستى، پيامآور گرانقدرش را به دو نام - كه هر دو را از اسامى مقدّس خود برگرفت - ناميد؛ و آن دو نام عبارتند از «احمد» و «محمّد».
شاعر گرانقدر عصر رسالت، «حسان» نيز در يكى از سرودههاى خود در اشاره به اين لطف خدا بر پيامآورش از جمله اينگونه مىسرايد:
«فذوالعرش محمود و هذا محمد»
«اعقاب»: جمع «عقب» بهمعناى «پاشنه پا»؛ ومنظور از آن، عقبگرد به جاهليت است.
«خلت»: درگذشت.
شان نزول آیه
اين آيه نيز ناظر به يكى ديگر از حوادث جنگ احد است و آن اينكه:در همان حال كه آتش جنگ ميان مسلمانان و بت پرستان به شدت شعلهور بود ناگهان صدايى بلند شد و كسى گفت: محمد را كشتم... محمد را كشتم... اين درست همان دم بود كه مردى به نام "عمرو بن قميئه حارثى" سنگ به سوى پيامبر پرتاب كرد، پيشانى و دندان آن حضرت شكست و لب پائين وى شكافت و خون صورت وى را پوشانيد. در اين موقع دشمن مىخواست پيامبر را به قتل برساند كه مصعب بن عمير يكى از پرچمداران ارتش اسلام جلو حملات آنها را گرفت، ولى خودش در اين ميان كشته شد، و چون او شباهت زيادى به پيامبر داشت، دشمن چنين پنداشت كه پيغمبر در خاك و خون غلطيده است و لذا اين خبر را با صداى بلند به همه لشگرگاه رسانيد. انتشار اين خبر به همان اندازه كه در روحيه بت پرستان اثر مثبت داشت، در ميان مسلمانان تزلزل عجيبى ايجاد كرد؛ جمعى كه اكثريت را تشكيل مىدادند به دست و پا افتاده و از ميدان جنگ به سرعت خارج مىشدند، حتى بعضى در اين فكر بودند كه با كشته شدن پيامبر از آئين اسلام برگردند و از سران بت پرستان امان بخواهند. اما در مقابل آنها اقليتى فداكار و پايدار همچون على (عليه السلام) و ابودجانه و طلحة و بعضى ديگر بودند كه بقيه را به استقامت دعوت مىكردند. از جمله" انس بن نضر" به ميان آنها آمد و گفت: اى مردم اگر محمد (صلي الله عليه و آله) كشته شد، خداى محمد كشته نشده، برويد و پيكار كنيد و در راه همان هدفى كه پيامبر كشته شد، شربت شهادت بنوشيد. پس از ايراد اين سخنان خودش به دشمن حمله نمود تا كشته شد. به زودى روشن گرديد كه پيامبر زنده است و اين خبر اشتباه يا دروغ بوده است. آيه 144 در اين مورد نازل گرديد و دسته اول را سخت نكوهش كرد.
وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ
محمّد(ص)، تنها پيامآور خداست؛ كه پيش از او نيز پيامبران ديگرى آمدند و درگذشتند و برخى نيز بهشهادت رسيدند. پيامبر شما نيز بسان آنان است كه سرانجام جهان را بدرود خواهد گفت و با مرگ يا شهادت، به جهان ابدى خواهد شتافت.
آيه شريفه نشانگر آن است كه همانطور كه امتّهاى گذشته با مرگ و شهادت پيامبرشان از توحيد و تقوا به شرك و بيداد بازنگشتند، شما نيز از آنان درس بگيريد!
أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ
آيا اگر او جهان را ترك گويد و يا كشته شود، شما پس از توحيدگرايى و ايمان، به شرك برمىگرديد؟
در آيه شريفه، «ارتداد» را، «انقلاب» و «عقب گرد» عنوان داده است؛ چرا كه ارتداد بازگشت از اسلام و دين خدا به زشتترين راه و رسم است و انقلاب نيز در اينجا بهمفهوم زشتترين عقبگرد مىباشد.
و «همزه» در «أفأن...» براى انكار است؛ درست همانند اين جمله: «أَتختارالفساد علىالصّلاح؟» (آيا تبهكارى را بر سازندگى و اصلاحگرى ترجيح مىدهى و آن را برمىگزينى؟).
وَمَن يَنقَلِبْ عَلَىَ عَقِبَيْهِ فَلَن يَضُرَّ اللّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللّهُ الشَّاكِرِينَ
و هر كه از ايمان و عقيده توحيدى خود بازگردد، هزگر هيچ زيانى به خدا نمىرساند؛ و خدا بزودى سپاسگزاران را پاداش خواهد داد.
بدينسان، آيه شريفه هشدار مىدهد كه ارتداد هر كسى زيانش به خودش خواهد رسيد، نه ديگرى و يا به خدا؛ و پايدارى و سپاسگزارى و توحيدگرايى هر كسى نيز بهسود خود او خواهد بود.
نام گرانمايه پيامبر
همانگونه كه در قرآن شريف آمده است، نام گرانقدر پيامبر، «محمّد» بهمعناى «ستوده» بود؛ امّا سران شرك و بيداد در جنگ بيرحمانه و نابرابرخويش با آن حضرت، او را «مذمّم» بهمعناى «نكوهيده» مىخواندند و به جنگ روانى دست زده بودند تا شايد او را از دعوت به توحيد و عدالت باز دارند؛ و درست به همين دليل به وى ناسزا مىگفتند.
از آن حضرت نقل كردهاند كه فرمود: آيا ديديد چگونه خداوند ناسزاگويى قريش را به خودشان باز گردانيد و نام مرا در كتاب آسمانىاش «محمّد» خواند؟
هشتمين امام نور(ع) بهنقل از آن گرانمايه فرمود:
«اذا سميتمالولد محمّدا فأكرموه...»
هر گاه نام فرزند خويش را محمد نهاديد، او را گرامى داريد و هنگامى كه به محفل شما وارد شد، براى او جا باز كنيد و براى او چهره درهم نكشيد. هيچ مردمى در مجلس مشورتى خويش «محمّد» يا «احمد» نخواهند داشت و با آنان مشورت نخواهند كرد، جز اينكه با پيروزى و سعادت روبرو خواهند شد.
و همچنين روايت كردهاند كه روزى پيامبر در بازار راه مىرفت كه مردى ندا داد : « يا اباالقاسم!...» پيامبر فرمود: « مرا هميشه با نام «محمّد» صدا بزنيد، نه با كنيه ».
144. و محمّد جز [پيامآور و] فرستادهاى نيست كه پيش از او [ نيز ديگر پيامآوران و] فرستادگان [خدا آمدند و در] گذشتند؛ پس آيا اگر او جهان را بدرود گويد، يا به شهادت رسد، شما [از توحيد و تقوا ]عقبگرد مىكنيد [ و به شرك و جاهليت مىگراييد]؟! و هر كه [ از توحيدگرايى] عقبگرد نمايد هرگز، هيچ زيانى به خدا نمىرساند؛ و خدا بزودى سپاسگزاران را پاداش خواهد داد.
وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ الله
و هيچكسى جز به خواست خدا و فرمان او نمىميرد
آرى؛ همه جانداران و انسانها تنها به خواست و فرمان او مىميرند.
آيه شريفه بسان اين آيه است كه مىفرمايد: «ما كانَ لَكُمْ اَنْتُنْبِتُوا شَجَرَها...»(213) (... كار شما نبود كه درختان آن بوستانها را برويانيد، بلكه اين، كار خدا بود و بس؛ همانگونه كه مرگ و حيات نيز تنها دردست اوست). و بدينوسيله به مردم باايمان آرامش و اطمينان خاطر مىدهد كه مرگ و ياشهادت پيامبر نيز بهدست خداست و هيچ كس نبايد پس از آن حضرت از دين و آيين خويش باز گردد و به شرك و گمراهى درغلطد كه عذر و بهانهاى از او پذيرفته نيست.
برخى از دانشوران نيز برآنند كه آيه شريفه در انديشه تشويق و انگيزش مؤمنان بهسوى جهاد است و بر اين نكته تصريح دارد كه «آنان جز به خواست خدا بهشهادت نخواهند رسيد؛ پس نبايد از كارزار بترسند و فرار از جهاد را، گريز از مرگ بحساب آورند».
در تفسير «باذناللّه»، دو نظر است:
1. بعضى معتقدند: منظور اين است كه « هيچكس جز به علم خدا نخواهد مرد ».
2. و برخى ديگر گفتهاند: مقصود اين است كه « احدى جز به فرمان خدا نخواهد مرد ».
يكى از دانشمندان گفته است: آيه مباركه بيانگر اين واقعيت است كه حيات و مرگ، تنها دردست خداست، نه هيچكس ديگر؛ وگرنه «اِلّا باذن اللّه» مفهومى نخواهد داشت.
كِتَابًا مُّؤَجَّلاً
و اين زندگى براى انسان يا هر موجود زندهاى، با سرآمدى مقرّر نوشته شده است و پس و پيش نخواهد شد.
وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا
و هر كه پاداش عملكرد خود را در اين جهان بخواهد، از آن به او مىدهيم
در تفسير اين جمله، ديدگاهها متفاوت است:
1. «ابن اسحاق» مىگويد: منظور اين است كه هر كه براى دنيا تلاش كند، او را از رهآورد تلاشش محروم نمىكنيم؛ امّا در جهان ديگر بهرهاى نخواهد داشت».
2. امّا بباور «جبايى»، منظور اين است كه: «هر كه در جهاد خويش، در انديشه گردآورى غنايم باشد، به او بهره مىدهيم؛ چرا كه ما خوبان و بدانديشان - همه را - از ارزشهاى مادّى و دنيوى بهرهور مىسازيم».
3. و پارهاى نيز برآنند كه آيه شريفه مىفرمايد: « هر كه قصدش از انجام دادن مستحبّات، كسب پاداش دنيوى باشد و در همان حال به گناهان و زشتيها دست يازد، در اين جهان بهرهكار او را مىدهيم، امّا در جهان ديگر محروم خواهد بود، چرا كه اعمال نيك او با ارتكاب گناه نابود و بىاثر مىشود».
يادآور مىشود كه ديدگاه سوّم فقط ازنظر كسانى كه به «حبط» عمل عقيده دارند، درست است، نه ديگران.
وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ الآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا
و هر كس بوسيله جهاد و انجام كارهاى شايسته، پاداش جهان ديگر را بجويد و بخواهد، به او از آن بهره خواهيم داد؛ و زيبنده نيست كه هيچ خردمند و توحيدگرايى، دربرابر انجام كارهاى شايسته، جز پاداش سراى آخرت از آفريدگار خويش بخواهد.
از پيامبر گرامى آوردهاند كه فرمود:
«من طلبالدّنيا بعملالآخرة فماله فىالآخرة من نصيب.»
هر كه با انجام عملى اخروى، ارزشهاى مادّى و دنيوى را بخواهد، در سراى آخرت بهرهاى نخواهد داشت.
وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ
و بزودى پاداش سپاسگزاران را خواهيم داد.
درمورد علّت تكرار اين جمله، دو نظر آمده است:
1. اين تكرار، نشانگر شكوه و عظمت سپاسگزاران و تنها براى تأكيد است.
2. و نشانگر اين نكته كه به سپاسگزاران، هم نعمتهاى دنيوى و هم پاداش پرشكوه سراى آخرت را خواهيم داد.
سالار سپاسگزاران
خداوند، اميرمؤمنان را در قرآن شريف دو بار، به اين صورت ستود و سپاس گفت:
1. يك بار در گراميداشت او فرمود: « و سيجزىاللّهالشّاكرين ».
و خدا بزودى به سپاسگزاران پاداش خواهد داد.
2. و دگرباره فرمود: « و سنجزىالشّاكرين ».
و بزودى سپاسگزاران را پاداش خواهيم داد.
از پنجمين امام نور روايت كردهاند كه:
امير مؤمنان در پيكار «اُحُد» بيش از شصت زخم برداشته بود. پيامبر دستور داد زخمهاى او را پانسمان و معالجه كنند. امّا گزارش رسيد كه « برخى از زخمها آنقدر كارى و عميقاند كه ما بر جان گرامى او نگرانيم و هر يك از زخمها را كه مىبنديم، جاى ديگرى دهان باز مىكند ». پيامبر با گروهى به ديدار شهسوار اسلام آمدند و آن گرانمايه عصرها و نسلها دست مبارك را برروى عميقترين و كارىترين زخم پيكر قهرمان اسلام نهاد و دعا كرد؛ كه بهبركت آن، دست مبارك اميرمؤمنان بهبود يافت و سپاس خداى را بجا آورد. و اين دو جمله، به جهاد قهرمانانه و پايمردى سالار سپاسگزاران و فداكارى او درراه حقّ و عدالت و پيامبر خدا اشاره دارد.
«ابوعلى» مىگويد: از اين آيه شريفه چنين بر مىآيد كه انسان بيش از يك «اجل» و سرآمد معيّن ندارد؛ كه در آن موعد، زندگيش پايان مىيابد و مرگش فرا مىرسد.
امّا عدّهاى ديگر را اعتقاد بر آن است كه انسان دو سرآمد يا «اجل» دارد: يكى «اجل» و سرآمد قطعى كه پس و پيش نخواهد شد و با آن، جهان را بدرود خواهد گفت؛ و ديگرى سرآمد و «اجل» غير قطعى كه موهبت الهى و بههمراه اوست.
به نظر ما، ديدگاه نخست بهتر است.
145. و هيچكسى جز به خواست خدا [و فرمان او] نمىميرد، [ چرا كه آفريدگار هستى، مرگ را] بعنوان سرنوشتى معيّن [ بر همگان ]مقرّر فرموده است؛ و هر كه پاداش [عملكرد خود را ]در اين جهان بخواهد، از آن، به او مىدهيم؛ و هر كه پاداش [ عملكردش را در ]آخرت بخواهد، از آن، به او مىدهيم؛ و بزودى سپاسگزاران را پاداش خواهيم داد.
نور:
در تفاسير آمده است: وقتى در جنگ احد از سوى كفّار سنگى بر پيشانى پيامبر اصابت كرد و خون جارى شد، صدايى بلند شد كه محمّد كشته شد. برخى نيز به اشتباه شهادت مَصعب را شهادت پيامبر پنداشتند. اين شايعه موجب شادى و روحيه گرفتن كفّار شد و جمعى از مسلمانانِ متزلزل پا به فرار گذاشتند. برخى نيز به فكر گرفتن امان از ابوسفيان فرمانده كفّار افتادند. در برابر اين گروه، مسلمانانى با صداى بلند فرياد مىزدند: اگر محمّد هم نباشد راه محمّد و خداى محمّد باقى است، فرار نكنيد.
امام صادقعليه السلام فرمود: حساب قتل از مرگ جداست، وهر شهيدى در آينده تاريخ برگشته ودوباره خواهد مرد. زيرا قرآن مىفرمايد: «كلّ نفس ذائقة الموت»
1- وظيفه پيامبر، ابلاغ پيام خداست. ما هستيم كه بايد راهش را ادامه دهيم. «و ما محمّد الاّ رسول»
2- مگر با مرگِ انبياى قبل، پيروانشان از دين برگشتند؟! «قد خلت منقبله الرسل...»
3- جامعهى اسلامى بايد چنان تشكّل و انسجامى داشته باشد كه حتّى رفتن رهبر به آن ضربهاى نزند. «أفاِن مات او قتل انقلبتم على اعقابكم»
4- پيامبر اسلام صلى الله عليه وآله نيز تابع سنّتهاى الهى و قوانين طبيعى همچون مرگ و حيات است. «أفاِن مات او قتل»
5 - انتشار شايعه، از حربههاى دشمن است. «ماتاو قتل» (با توجّه به شأن نزول)
6- عمر پيامبر محدود است، نه راه او. «افاِن مات او قتل انقلبتم»
7- فردپرستى ممنوع. راه خدا كه روشن شد، آمد و رفت افراد نبايد در پيمودن خط الهى ضربه وارد كند. «أفاِن مات او قتل»
8 - ايمان خود را چنان ثابت و استوار سازيد كه حوادث تاريخ آن را نلرزاند. «أفاِن مات او قتل»
9- دست برداشتن از خط انبيا، سقوط و عقبگرد است. «انقلبتم على اعقابكم»
10- كفر مردم، ضررى براى خداوند ندارد. «فلن يضرّاللّه»
11- مقاومت در راه حق، بهترين نوع شكر عملى است كه پاداشش با خداست. «سيجزى اللّه الشاكرين»
1- با فرار از جنگ، از مرگ نمىتوانيد فرار كنيد. «انقلبتم على اعقابكم... ما كان لنفس»
2- مرگ، به دست ما نيست، «كتاباً مؤجّلاً» ولى اراده و هدف به دست ماست. «ومن يرد...»
3- حال كه دنيا و آخرت در برابر ماست، مسير ابديّت و رضاى خالق را ادامه دهيم. «من يرد... نؤته منها»
4- هر نوع انگيزه وعملى بازتاب و عكس العمل مخصوصى دارد. در هر مسيرى گام نهيم به مقصدى خاص خواهيم رسيد. «من يرد ثواب الدنيا... و من يرد...»
المیزان :
تفسیرنمونه :
تفسیراطيبالبيان:
الجدول:
[سورة آل عمران (3) : آية 144]
وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (144)
الإعراب:
(الواو) استئنافيّة (ما) نافية مهملة (محمّد) مبتدأ مرفوع (إلّا) أداة حصر (رسول) خبر المبتدأ مرفوع (قد) حرف تحقيق (خلت) فعل ماض مبنيّ على الفتح المقدّر على الألف المحذوفة لالتقاء الساكنين ... والتاء للتأنيث (من قبل) جارّ ومجرور متعلّق ب (خلت) ، و (الهاء) ضمير مضاف إليه (الرسل) فاعل مرفوع (الهمزة) للاستفهام الإنكاري (الفاء) عاطفة (إن) حرف شرط جازم (مات) فعل ماض مبنيّ على الفتح في محلّ جزم فعل الشرط، والفاعل ضمير مستتر تقديره هو (أو) حرف عطف (قتل) ماض مبنيّ للمجهول في محلّ جزم معطوف على مات، ونائب الفاعل ضمير مستتر تقديره هو (انقلب) فعل ماض مبنيّ على السكون في محلّ جزم جواب الشرط و (تم) ضمير فاعل (على أعقاب) جارّ ومجرور متعلّق ب (انقلبتم) و (كم) ضمير مضاف إليه (الواو) عاطفة- أو استئنافيّة- (من) اسم شرط جازم مبنيّ في محلّ رفع مبتدأ (ينقلب) مضارع مجزوم فعل الشرط، والفاعل ضمير مستتر تقديره هو (على عقبي) جارّ ومجرور متعلّق ب (ينقلب) وعلامة الجرّ الياء و (الهاء) ضمير مضاف إليه (الفاء) رابطة لجواب الشرط (لن) حرف نفي ونصب (يضرّ) مضارع منصوب، والفاعل ضمير مستتر تقديره هو (الله) لفظ الجلالة مفعول به منصوب (شيئا) مفعول مطلق منصوب نائب عن المصدر أي لن يضرّه شيئا من الضرر. (الواو) استئنافيّة (السين) حرف استقبال (يجزي) مضارع مرفوع وعلامة الرفع الضمّة المقدّرة على الياء (الله) لفظ الجلالة فاعل مرفوع (الشاكرين) مفعول به منصوب وعلامة النصب الياء.
[سورة آل عمران (3) : آية 145]
وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (145)
الإعراب:
(الواو) عاطفة (ما) نافية (كان) فعل ماض ناقص (لنفس) جارّ ومجرور متعلّق بمحذوف خبر كان مقدم (أن) حرف مصدري ونصب (تموت) مضارع منصوب والفاعل ضمير مستتر تقديره هي. (الّا) أداة حصر (بإذن) جارّ ومجرور متعلّق بمحذوف حال من فاعل تموت [1] ، (الله) لفظ الجلالة مضاف إليه مجرور (كتابا) مفعول مطلق لفعل محذوف تقديره كتب ذلك (مؤجلا) نعت منصوب (الواو) عاطفة (من) اسم شرط جازم مبنيّ في محلّ رفع مبتدأ (يرد) مضارع مجزوم فعل الشرط، والفاعل ضمير مستتر تقديره هو (ثواب) مفعول به منصوب (الدنيا) مضاف إليه مجرور وعلامة الجرّ الكسرة المقدّرة على الألف (نؤت) مضارع مجزوم جواب الشرط وعلامة الجزم حذف حرف العلّة، والفاعل ضمير مستتر تقديره نحن للتعظيم (من) حرف جرّ و (ها) ضمير في محلّ جرّ متعلّق ب (نؤته) (الواو) عاطفة (من يرد ... نؤته منها) مثل المتقدّمة (الواو) عاطفة (السين) حرف استقبال (نجزي) مضارع مرفوع وعلامة الرفع الضمّة المقدّرة على الياء، والفاعل نحن للتعظيم (الشاكرين) مفعول به منصوب وعلامة النصب الياء.