سوره بقره آیه 267
نگرشى بر واژههای آیات 267سوره بقره :
«ولاتيمّموا»: قصد نكنيد. مصدر اين واژه، «تيمّم» بهمعناى «قصد و آهنگكردن» است.
«خبيث»: پليد و پست از هر پديدهاى.
«تغمضوا»: چشم بپوشيد. واژه «اغماض» در معامله، بهمعناى پايينآوردن قيمت است بهسبب عيبى كه در كالا است؛ و واژه «غموض» نيز بهمفهوم «پوشيده و پنهانبودن» بكار رفته است.
شان نزول آیه
از امام صادق (عليه السلام) نقل شده كه اين آيه در باره جمعى نازل شد كه ثروتهايى از طريق رباخوارى در زمان جاهليت جمعآورى كرده بودند و از آن در راه خدا انفاق مىكردند، خداوند آنها را از اين كار نهى كرد. و دستور داد از اموال پاك و حلال در راه خدا انفاق كنند. در تفسير" مجمع البيان" پس از نقل اين حديث، از على (عليه السلام) نقل مىكند كه حضرت فرمود: اين آيه در باره كسانى نازل گرديد كه به هنگام انفاق خرماهاى خشك و كم گوشت و نامرغوب را با خرماى خوب مخلوط مىكردند و بعد انفاق مىنمودند. به آنها دستور داده شد كه از اين كار بپرهيزند. البته اين دو شان نزول هيچ گونه منافاتى با هم ندارند و ممكن است آيه در مورد هر دو دسته نازل شده باشد، كه يكى ناظر به پاكى معنوى و ديگرى ناظر به مرغوبيت مادى و ظاهرى است. و توجه به اين نکته لازم است كه طبق آيه 275 سوره بقره كسانى كه در زمان جاهليت اموالى از طريق رباخوارى جمعآورى كرده بودند و پس از نزول آيه خود دارى از ادامه رباخوارى نمودند، اموال گذشته بر آنها حرام نبوده است، يعنى اين قانون شامل گذشته نمىشود، ولى مسلم است كه اين مال در عين حلال بودن با اموال ديگر فرق داشت و در حقيقت شبيه اموالى بود كه از طرق مكروه به دست بيايد!
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ مِن طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ
267. هان اى كسانى كه ايمان آوردهايد! از پاكيزههاى آنچه بدست آوردهايد، و [ نيز ]از آنچه برايتان از زمين برآوردهايم، [ در راه خدا ]انفاق كنيد،
روشن است كه روى سخن اين آيه شريفه، مردم باايمان است و آنان را موظّف مىدارد كه از آنچه از راه تجارت و دادوستد حلال و عادلانه بدست مىآورند، در راه خدا انفاق كنند. امّا برخى معتقدند منظور اين است كه «از بهترين نعمتهايى كه از راه دادوستد و كسب و كار حلال بدست آوردهايد، در راه خدا انفاق كنيد»؛ بسان اين آيه شريفه كه مىفرمايد: «لَنْتَنالُواالْبِرَّ حَتّى تُنْفِقُوا مِمّا تُحِبُّونَ ...»(25) (به اوج نيكى و نيكوكارى نخواهيد رسيد، مگر آنكه از آنچه دوست مىداريد، در راه خدا انفاق كنيد).
از پيامبر گرامى آوردهاند كه روزى وارد بازار شد و رو به تجّار و بازاريان فرمود:
«يا معشرالتّجّار انتم وْجّار اِلّا مَن اتقى و برّ و صدق...»(26)
هان اى گروه تاجران و بازاريان! شما گناهكار و نافرمان هستيد، مگر كسانى از شما كه پرواى خدا را پيشه سازند، نيكى كنند و انفاق نمايند.
همچنين از پيامبر گرامى آوردهاند كه فرمود:
«اطيب ما اكلالرّجل من كسبه ...»(28)
پاكيزهترين و مشروعترين مصارف انسان آن است كه از راه كسب و كار حلال بدست آورده است.
«سعيدبن عمير» از آن گرانمايه پرسيد:
«اىّ كسبالرّجل اطيب؟ قال عملالرّجل بيده و كلّ بيع مبرور.»(29)
چه كار و پيشهاى پاكيزهتر و عادلانهتر است؟ فرمود: كار مشروع و حلال و تجارت درست.
و نيز امير مؤمنان فرمود:
«من اتّجر بغير علمٍ ارتطم فىالرّبا.»(30)
هر كه بدون دانش و آگاهى به تجارت پردازد، به ربا و راههاى حرام درخواهد غلطيد.
در اينكه اين آيه شريفه مردم را به انفاق حقوقى فرمان مىدهد يا انفاق اخلاقى و مستحب، در ميانِ مفسّران بحث هست:
1. بباور بعضى، دستور آيه شريفه، درمورد پرداخت انفاق حقوقى يا زكات واجب است.
2. امّا بباور برخى ديگر اين آيه مباركه به انفاق اخلاقى و استحبابى فرمان مىدهد؛ چرا كه مقدار زكات و صدقات واجب، معلوم است؛ و چنانچه كمتر از آن باشد، قرضى است كه بايد بطور كامل پرداخت شود؛ افزون بر اين، اگر تمامى مالى كه زكات آن واجب است، از جنس نامرغوب باشد، مىتوان زكات آن را از همان مال داد.
3. و پارهاى مىگويند: آيه شريفه هم به انفاق حقوقى و واجب فرمان مىدهد و هم به انفاق اخلاقى و مستجب.
بباور ما، اين ديدگاه بهتر است؛ و از آيه شريفه اين واقعيت نيز دريافت مىشود كه پاداش ِ انفاقِ مال حلالى كه از راه كسب و كار فراهم آمده باشد، از مال حلالى كه از غير راه كسب و كار باشد، بيشتر است؛ چرا كه مال نخست با زحمت بيشترى بدست آمده است.
وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُم مِّنَ الأَرْضِ وَلاَ تَيَمَّمُواْ الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنفِقُونَ وَلَسْتُم بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَن تُغْمِضُواْ فِيهِ
و از آنچه از زمينى برايتان برآوردهايم، در راه خدا انفاق كنيد و بخشهاى نامرغوب و كمارزشتان را كه خود جز با چشمپوشى آن را نمىستانيد، درنظر نگيريد.
در تفسير جمله «ولستم بآخذيه الّا ان تغمضوا فيه»، دو نظر ارائه شده است:
1. برخى مىگويند: منظور اين است كه «چيزهايى را كه خود حاضر نمىشويد جز با گذشت و چشمپوشى از عيوب آنها، از بدهكارانتان بگيريد، صدقه ندهيد».
2. و برخى ديگر برآنند كه «چيزهايى را كه جز با كاستن از بهاى آنها، خودتان نمىپذيريد، صدقه ندهيد».
وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ
و بدانيد كه خدا بىنياز و ستوده است.
پارهاى برآنند كه: قرارگرفتن واژه «حميد» در پايان آيه، به اين معناست كه نعمتهاى بيشمار و ارزشمندى كه خداوند به انسانها ارزانى داشته است، باعث مىشود كه مردم به ستايش آن بخشاينده بزرگ همّت گمارند. امّا برخى ديگر از مفسّران، واژه «حميد» را بهمفهوم «حامد» گرفته و مىگويند منظور اين است كه: خدا بااينكه از شما مردم و انفاق شما بىنياز است، هم كارهاى شايسته شما را مىپذيرد و هم حقشناس است و شما را بر اعمال شايستهاى كه انجام مىدهيد، مىستايد.
گفتنى است كه در اينجا، واژه «حميد» از «حليم» مناسبتر است؛ همانگونه كه در آيه پيشين، واژه «حليم» مناسبتر بود، چرا كه در اينجا پس از فرمان به انفاق از بهترين بخش دارايى و ثروت، مىفرمايد: خدا بااينكه بىنياز است، بهدليل حقشناسى خود، انفاقگر باايمان را مىستايد و به او پاداش مىدهد.
نور:
آيات قبل، شرايط انفاق كننده را مطرح كرد و اين آيه شرايط چيزهايى را بيان مىكند كه به محرومان انفاق مىشود.
امام باقر عليه السلام ذيل اين آيه فرمودند: بعضى از مسلمانان درآمدهاى حرامى مانند ربا داشتند كه صرف فقرا مىكردند، اين آيه آنان را نهى نمود.
1- هدف از انفاق، رهايى از بخل است، نه رهايى از اشياى بىارزش و نامطلوب. «انفقوا من طيّبات ما كسبتم»
2- در انفاق، تفاوتى ميان پول نقد يا كالا نيست. «ما كسبتم... ما اخرجنا»
3- بخششِ بادآوردهها مهم نيست، بلكه بخشش از دسترنج، داراى ارزش است. «ما كسبتم»
4- در انفاق بايد كرامت محرومان محفوظ بماند. «ولا تيمّموا الخبيث»
5 - نه تنها از چيزهاى ناپاك و پست انفاق نكنيد، بلكه به فكر آن نيز نيفتيد. «ولاتيمّموا»
6- وجدان انسان، بهترين معيار براى شناخت پسنديده و ناپسند است. هر آنچه را مىپسندى كه به تو انفاق كنند، شايسته است كه انفاق كنى و اگر آنرا دوست نمىدارى، شايستهى انفاق نيست. «لستم باخذيه الا ان تغمضوا»
7- هر فرد ثروتمندى احتمال فقير شدن خود را بدهد، شايد روزى دستِ دهنده شما، دستِ گيرنده شد. «آخذيه»
8 - گرفتن مال نامرغوب، نشانه رضايت فقرا نيست، بلكه نشانهى استيصال آنان است. «تغمضوا» يعنى شما هم با اغماض وسختى ممكن است چيزى را بگيريد، ولى اين نشانهى رضايت شما نيست.
9- اثر انفاق به خود شما بر مىگردد، وگرنه خداوند غنى و بىنياز است. «ان اللّه غنى حميد»
10- غناى الهى همراه با كمالات ومحبوبيّت است. «غنى حميد»
المیزان :
كلمه «تيمم» هم به معناى «قصد» است ، و هم معناى «اقدام عمدى»، و كلمه «خبيث» ضد كلمه «طيب» را معنا مى دهد، آن به معناى ناپاك ، و اين به معناى پاك است ، و كلمه «منه» متعلق به كلمه خبيث است ، و جمله : «تنفقون»، حالى است از فاعل «تيمموا»، و جمله : «لستم باخذيه» حالى است از فاعل «تنفقون» و عاملش همان فعل است ، و جمله : «ان تغمضوا فيه» به خاطر كلمه «ان» مبدل به مصدر مى شود، و لام بطوريكه گفته شده در تقدير است ، و تقدير كلام «الا لاغماضكم فيه» است ، ممكن هم هست حرف «باء» را در تقدير گرفت و گفت : تقدير كلام «الا بمصاحبه الاغماض» است .
تفسیر نمونه :
تفسیر اطيب البيان:
الجدول:
[سورة البقرة (2) : آية 267]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (267)
الإعراب :
(يأيها الذين آمنوا) سبق إعرابها ، (أنفقوا) فعل أمر مبنيّ على حذف النون .. والواو فاعل (من طيّبات) جارّ ومجرور متعلّق بـ (أنفقوا) ، (ما) اسم موصول مبنيّ في محلّ جرّ مضاف إليه ، (كسب) فعل ماض مبنيّ على السكون .. و(تم) ضمير في محلّ رفع فاعل (الواو) عاطفة (من) حرف جرّ (ما) اسم موصول مبنيّ في محلّ جرّ متعلّق بـ (أنفقوا) ، وفي الكلام حذف مضاف أي : من طيّبات ما أخرجنا (أخرجنا) مثل كسبتم (اللام) حرف جرّ و(كم) ضمير في محلّ جرّ متعلّق بـ (أخرجنا) ، (من الأرض) جارّ ومجرور متعلّق بـ (أخرجنا) ، (الواو) عاطفة (لا) ناهية جازمة (تيمّموا) مضارع مجزوم وعلامة الجزم حذف النون والواو فاعل (الخبيث) مفعول به منصوب.
(من) حرف جرّ و(الهاء) ضمير في محلّ جرّ متعلّق بـ (تنفقون) وهو مضارع مرفوع .. والواو فاعل (الواو) استئنافيّة أو حاليّة (ليس) فعل ماض ناقص جامد و(تم) ضمير في محلّ رفع اسم ليس (الباء) حرف جرّ زائد (آخذي) مجرور لفظا منصوب محلا خبر ليس ، وعلامة الجرّ الياء وحذفت النون للإضافة و(الهاء) مضاف إليه (إلّا) أداة حصر (أن) حرف مصدريّ ونصب (تغمضوا) مضارع منصوب وعلامة النصب حذف النون والواو فاعل (فيه) مثل منه متعلّق بـ (تغمضوا) بتضمينه معنى تتساهلوا. (الواو) استئنافيّة (اعلموا) مثل أنفقوا (أنّ) حرف مشبّه بالفعل للتوكيد (اللّه) لفظ الجلالة اسم أنّ منصوب (غنيّ) خبر مرفوع (حميد) خبر ثان مرفوع.