آیه 206 سوره بقره
وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ
206. و آنگاه كه [به انگيزه خيرخواهى] به او گفته شود: «[هان! ]پرواى خدا را پيشهساز!»، براثر گناه [و سركشى دربرابر حق]، خودخواهى [و خودكامگى] او را فرا مىگيرد، [و همين آفت، او را به گناه و زشتى برمىانگيزد؛ ]پس [آتش سوزان] دوزخ او را بسنده است؛ و راستى كه چه بد جايگاه آمادهاى است!
نگرشى بر واژهها:
«اتّق» از ريشه «اتقاء» برگرفته شده، بهمعناى «درخواست پرهيز از خطر يا چيزى كه سلامتى انسان را بخطر مىافكند»؛ و در آيه شريفه بهمفهوم «پروا از عذاب خدا» است.
«اخذته»: او را مىگيرد و مانع مىشود.
«عزّة»: توانمندى، نيرومندى، بىهمتايى، اقتدار، شكستناپذيرى؛ و قدرتى كه دارنده آن، همواره شكوهمند و تواناست و به ذلّت و نياز نخواهد افتاد.
كلمه «مهاد» فرش و هر گستردنى است
«و اذا قيل لهاتّقاللّه اخذتهالعزّة بالاثم»
و هنگامى كه به انسان رياكار و نفاقپيشه گفته شود «پرواى خدا را پيشهساز و از نافرمانى او بترس و از تباهساختن حرث و نسل پروا كن»، سركشى دربرابر حق، وى را به گناه و زشتى برمىانگيزد.
در تفسير جمله «اخذتهالعزّة بالاثم» دو ديدگاه مطرح است:
1. بعضى مىگويند: منظور اين است كه غرور كاذب و تعصّبات جاهلانه او را به گناه و ارتكاب زشتيها وامىدارد؛ درست بسان اين سخن كه گفته مىشود: «اخذته بكذا» (او را به آن كار واداشت).
2. و برخى معتقدند تفسير جمله اين است كه: گناهانى كه بر اثر كفرگرايى بر دل دارد، او را به گونهاى مغرور و سرمست مىكند كه خود را برتر و بالاتر از اندرز خدا و پيامبر (ص) و خيرخواهان مىپندارد.
«فحسبه جهنّم و لبئسالمهاد»
پس آتش شعلهور دوزخ او را بسنده است؛ و راستى كه او چه بد بستر و جايگاهى براى خود آماده ساخته است
چرا قرآن شريف «جهنّم» را «مهاد» مىخواند، حال آنكه آنجا بدترين جايگاه براى حقستيزان و آلودگان است؟
پاسخ
از آنجا كه به انسان رياكار و آلوده بجاى قرارگاه و جايگاه و بستر خوش و پرنعمت در سراى آخرت، دوزخ و آتش شعلهور آن را مىدهند، قرآن به تمسخر همان را بكار برده است؛ درست بهمانند واژه نويد و مژده بجاى هشدار به آنان: «فبشّره بعذاب اليم».
از اين آيه شريفه، اين نكته ارزشمند و هشداردهنده دريافت مىشود كه اگر اندرزگويى خيرخواه، فردى را به حقّ و عدالت دعوت كند و دربرابر دعوت او، بهعوض داشتن گوش شنوا، و دل حقپذير، گردنفرازى شود، چنين واكنشى سهمگينترين گناه است؛ به همين دليل، يكى از ياران پيامبر (ص) در اين باره مىگويد: يكى از گناهان نابخشودنى اين است كه به كسى گفته شود: «از خدا پروا كن» و او در پاسخ بگويد: «تو خود پروا كن و كارى به من نداشته باش».
تفسیر نور:
1- مستكبران، به موعظهى ديگران گوش نمىدهند. «اذا قيل له اتّق اللَّه اخذته العزّة»
در تاريخ آوردهاند كه عبدالملك مروان از خلفاى بنى اميه بر بالاى منبر در شهر مدينه گفت: به خدا سوگند هركس مرا امر به تقوى كند، گردنش را خواهم زد.
2- حاكم بايد پندپذير باشد. «اذا قيل... اخذته العزّة»
3- گناه، مايهى عجب، غرور و تكبّر است. «اخذته العزّة بالاثم»
4- توجّه دادن به دوزخ، هشدارى غرور شكن است. «فحسبه جهنّم»
تفسیر المیزان :
و از ظاهر كلام بر مى آيد كه كلمه (بالاثم ) متعلق است به «العزة» معناى آيه اين است : او وقتى مامور به تقوا مى شود و كسى نصيحتش مى كند كه از خدا بترس ، در اثر آن عزتى كه با اثم و نفاق كسب كرده ، و دل خود را بيمار ساخته ، دچار نخوت و غرور مى شود.
بى خبر از اينكه عزت مطلق (كه در تحت تاءثر هيچ عاملى از بين نرود) تنها از ناحيه خداى سبحان است ، همچنانكه فرموده : «تعز من تشاء، و تذل من تشاء» و نيز فرموده : «و لله العزه و لرسوله و للمؤ منين» و نيز فرموده : «ايبتغون عندهم العزة ، فان العزة لله جميعا».
و حاشا بر خداى تعالى اينكه چيزى را كه مخصوص خود او است ، و تنها او به بندگان مى دهد به بنده اى بدهد، و باعث گناه و شر او گردد، پس معلوم مى شود عزت مورد بحث در اين آيه عزت خدائى نيست ، بلكه اصلا عزت نيست ، بلكه غرورى است كه اشخاص جاهل و ظاهر بين آنرا عزت مى پندارند.
و از اينجا اين معنا روشن مى شود كه جمله (بالاثم ) متعلق به جمله : (اءخذته ...) نيست ، تا در نتيجه حرف (با) در آن باء تعديه ، و معنا چنين باشد: (عزت او را وادار به گناه و به اين مى كند كه امر به تقوا را به عكس العملى ناخوشايند پاسخ دهد) و يا باء سببيت و معنا چنين باشد: (عزت و مناعت ، به سبب اثم و گناه در او پيدا شد كه مرتكب گرديد).
چرا با تعديه و سببيت نيست ؟ براى اينكه مستلزم آن است كه در اين دو صورت خداى تعالى حالت نفسانى آن مغرور را عزت دانسته باشد، و عزت بودن اين رذيله را امضاء فرموده باشد، در حالى كه گفتيم : اين حالت درونى كه مورد بحث است ، عزت حقيقى نيست ، و اما اگر كلمه (بالاثم ) را متعلق به «العزة» بدانيم ، همانطور كه دانستيم ، ديگر اين اشكال وارد نمى شود، چون آن حالت درونى را عزت ندانسته ، بلكه عزت باثم شمرده است .
تفسیر نمونه :
الجدول:
[سورة البقرة (2) : آية 206]
الإعراب :
(الواو) عاطفة (إذا) ظرف للزمن المستقبل متضمّن معنى الشرط في محلّ نصب متعلّق بفعل (أخذته) ، (قيل) ماض مبنيّ للمجهول مبنيّ على الفتح ونائب الفاعل جملة اتّق اللّه كما سيأتي (اللام) حرف جرّ و(الهاء) ضمير في محلّ جرّ متعلّق بـ (قيل) ، (اتّق) فعل أمرمبنيّ على حذف حرف العلّة ، والفاعل ضمير مستتر تقديره أنت (اللّه) لفظ الجلالة مفعول به منصوب (أخذ) فعل ماض و(التاء) تاء التأنيث و(الهاء) ضمير مفعول به (العزّة) فاعل مرفوع (بالإثم) جارّ ومجرور متعلّق بمحذوف حال إمّا من العزّة أي متلبّسة بالإثم ، أو من الهاء المفعول أي متلبسا بالإثم ، وقد تكون الباء سببيّة فيتعلّق الجارّ بالفعل أخذ أي أخذته العزّة بسبب لإثم. (الفاء) استئنافيّة (حسب) مبتدأ مرفوع و(الهاء) ضمير مضاف إليه (جهنّم) خبر مرفوع (الواو) عاطفة (اللام) واقعة في جواب قسم محذوف (بئس) فعل ماض جامد لإنشاء الذمّ (المهاد) فاعل بئس مرفوع. والمخصوص بالذّم محذوف وهو جهنّم.