آیه 203 سوره بقره
وَاذْكُرُواْ اللّهَ فِي أَيَّامٍ مَّعْدُودَاتٍ فَمَن تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى وَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ
203. و خدا را در روزهاى معيّنى [از روز يازده تا سيزده ذيحجّه، با انجامدادن عبادت خاصّى] ياد كنيد؛ پس هر كه شتاب ورزد [و اين آداب و اعمال خاصّ عبادى را] در دو روز [انجام دهد،] بر او گناهى نيست؛ و هركس تأخير كند [و اين كارهاى عبادى را در سه روز انجام دهد،] بر او [نيز ]گناهى نيست. اين [اختيار و انتخاب ]براى كسى است كه [از كارهاى ممنوع بههنگام احرام ]پرهيز كرده باشد. و پرواى خدا را پيشه سازيد و بدانيد كه شما [در روز رستاخيز] تنها بهسوى او كوچ داده خواهيد شد.
شان نزول آیه
امام باقر (عليه السلام) فرمود: در ايام جاهليت هنگامى كه از مراسم حج فارغ مىشدند، در آنجا اجتماع مىكردند و افتخارات نياكان خود را بر مىشمردند و از ايام گذشته آنها و جود و بخشش فراوانشان ياد مىكردند. و افتخارات موهومى براى خود و نياکان خود برمىشمردند. اين آيات نازل شد و به آنها دستور داد كه به جاى اين كار (نادرست)، ذكر خدا گويند و از نعمتهاى بىدريغ خداوند و مواهب او ياد كنند و با همان شور و سوز مخصوصى كه در افتخار و مباهات به پدران خود در جاهليت داشتند نعم الهى را ياد كنند بلكه بيشتر و برتر. چنانکه از ابن عباس نيز نقل شده كه اهل جاهليت بعد از مراسم حج، مجالسى تشكيل مىدادند براى تفاخر به پدران و شرح امتيازات آنها و يا در بازارهايى همچون بازار عكاظ، ذى المجاز، مجنه كه تنها جاى داد و ستد نبود، بلكه مركز ذكر افتخارات (موهوم) نياكان بود جمع مىشدند و به اين كار مىپرداختند.
نگرشى بر واژهها:
«معدودات»: بيشتر درمورد عدد كم بكار مىرود؛ گرچه به هر عددى، كم باشد يا زياد، معدود يا شمارششده مىگويند.
«تحشرون»: گردآورده مىشويد.
«واذكروااللّه فى ايّامٍ معدوداتٍ»
و خداى را در روزهايى چند [از روز يازده تا سيزده ذيحجّه، با انجام عبادتى خاصّ] ياد كنيد
1. بيشتر مفسّران مىگويند: منظور از «روزهايى چند»، سه روز بعد از عيد قربان است، يعنى از يازده تا سيزده ذيحجّه؛ و مقصود از «روزهاى معلوم»، دهه اوّل ذيحجّه است كه در روايات هم به آن اشاره رفته است.
2. امّا برخى نيز برآنند كه منظور از «روزهاى معلوم»، روزهاى يازده تا سيزده ذيحجّه، و مقصود از «روزهايى چند»، ده روز اوّل ماه ذيحجّه است.
ذكر خدا
ذكرى كه در آيه شريفه به آن اشاره رفته، اين است كه پس از هر نماز در اين سه روز، اين جملات را با اخلاق بخوانيم:
«اللّهاكبر؛ اللّهاكبر؛ لااله الّااللّه واللّهاكبر؛ اللّهاكبر؛ و للّهالحمد اللّهاكبر على ماهدانا؛ والحمد للّه على ما اولينا واللّهاكبر على مارزقنا من بهيمةالانعام.»
بنابراين، بعد از نماز عيد بايد اين دعا و ذكر را خواند؛ همچنين تا نماز بامدادى روز چهاردهم، در آخر هر نماز بايد خوانده شود.
گفتنى است كه اين برنامه، مختصّ كسانى است كه در «منى» باشند؛ امّا آنان كه در شهرها هستند، بايد ازپى نماز روز عيد قربان تا ده نماز، اين ذكر خاصّ را در پايان نماز خويش بخوانند.
آنچه درمورد خواندن تكبيرها و دعاى خاصّ آمد، ديدگاه پيروان مذهب اهل بيت، بهنقل از امام صادق (ع)، است.
«فمن تعجّل فى يومين فلا اثم عليه و من تاخّر فلا اثم عليه لمناتّقى»
پس هر كه شتاب ورزد و اين دعاها و ذكرهاى خاص را در دو روز انجام دهد، بر او گناهى نيست؛ و هركس در اين كار تأخير ورزد نيز گناهى نكرده است؛ و اين [اختيار] براى كسى است كه [از كارهاى ممنوع بههنگام احرام] پرهيز كرده باشد
اين جمله از آيه شريفه، بيانگر آن است كه گرچه بهتر است زائر خانه خدا تا روز سوّم پس از عيد قربان در «منى» باشد و در آنجا خداى را ياد كند و آداب حجّ را بجاآورد، امّا چنانچه به هر دليل نخواهد قبل از روز سوّم حركت كند، مىتواند، مشروط براينكه بعد از فرارسيدن ظهر روز دوّم و پيش از غروب حركت كند؛ درغيراينصورت نمىتواند و بايد روز سيزدهم حركت كند.
در تفسير «فلا اثم عليه»، دو نظر ارائه شده است:
1. بعضى گفتهاند: از آنجا كه گناهان فرد بهسبب اجراى شايسته حجّ مورد بخشايش قرار گرفته، پس بر او گناهى نيست.
2. و برخى مىگويند: منظور اين است كه زائر خانه خدا در شتاب و حركت روز دوّم يا ماندن براى روز سوّم آزاد است و هركدام را انتخاب كند، بر او گناهى نيست.
در تفسير «لمناتّقى» نيز دو ديدگاه مطرح است:
1. به اعتقاد پيروان اهل بيت، «لمناتّقى» به «فمن تعجّل» برمىگردد؛ و تفسير آيه اين است كه: «هركس زودتر حركت كند، بر او گناهى نيست، مشروط بر اينكه تا آخرين روز حركت مردم، از شكار بپرهيزد.
2. گروهى نيز با الهام از روايتى كه از ششمين امام نور(ع) نقل مىكنند، مىگويند: تفسير آيه اين است كه «هركه در اين دو روز از دنيا برود، گناهان او بخشوده مىشود؛ و اگر پس از آن زنده بود، چنانچه از گناهان و لغزشها بپرهيزد، همچنان مورد بخشايش قرار مىگيرد و گناهى بر او نيست.
«واتّقوااللّه واعلموا انّكم اليه تحشرون»
و پرواى خدا را پيشه سازيد و از گناهان دورى جوييد و بدانيد كه در روز رستاخيز، تنها بهسوى او گرد آورده خواهيد شد؛ و او درمورد عملكرد شما، داورى نمونه است و پاداش و كيفر شما را خواهد داد.
تفسیر نور:
اين آيه مىفرمايد: كسى كه در خارج شدن از سرزمين مِنى عجله كند و روز دوازدهم بعد از ظهر بيرون آمده و به مكّه رود، گناهى بر او نيست، چنانكه اگر كسى شب سيزدهم را نيز در مِنى بماند، گناهى بر او نيست.
1- زمان در دعا اثر دارد. «فى أيّام معدودات»
2- خداوند در سايه لطف خود، راه را بر مردم تنگ نمىكند.«فمنتعجّل...ومنتأخّر»
3- اساس كار، تقوى است. «لمن اتّقى» به فرموده روايات مراد از «تقوى» در اينجا دورى كردن از محرّمات در حال احرام مىباشد.
4- تعجيل در خروج از سرزمين منى در روز 12 ذىالحجة يا تأخير تا روز 13، بايد همراه تقوا باشد. «لمن اتّقى»
اگر عجله براى نشان دادن زرنگى يا هدف فاسدى باشد و يا اضافه ماندن در آن سرزمين جهت خودنمايى و شهرت باشد، عمل فاسد مىشود.
5 - كارِ مقدّس و سرزمينِ مقدّس به تنهايى كافى نيست، انسان نيز بايد مقدّس و با تقوا باشد. دوبار كلمه «تقوى» در كنار هم براى زائران خانهى خدا آن هم در سرزمين منى، نشانهى نفوذ شيطان در همهجاست.
6- ايمان به معاد، قوىترين عامل تقواست. «واتّقوا اللَّه... انّكم اليه تحشرون»
تفسیر المیزان :
تفسیر نمونه :
الجدول:
[سورة البقرة (2) : آية 203]
وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (203)
الإعراب :
(الواو) استئنافيّة (اذكروا) فعل أمر مبنيّ على حذف النون .. والواو فاعل (اللّه) لفظ الجلالة مفعول به منصوب (في أيام) جارّ ومجرور متعلّق بـ (اذكروا) ، (معدودات) نعت لأيام مجرور مثله (الفاء) عاطفة (من) اسم شرط مبنيّ في محلّ رفع مبتدأ (تعجّل) فعل ماض مبنيّ على الفتح في محل جزم فعل الشرط ، والفاعل ضمير مستتر تقديره هو (في يومين) جارّ ومجرور متعلّق بـ (تعجّل) ، وعلامة الجرّ الياء (الفاء) رابطة لجواب الشرط (لا) نافية للجنس (إثم) اسم لا مبنيّ على الفتح في محلّ نصب (على) حرف جرّ و(الهاء) ضمير في محلّ جرّ متعلّق بمحذوف خبر لا (الواو) عاطفة (من تأخّر فلا إثم عليه) مثل سابقتها تأخذ إعرابها مفردات وجملا (اللام) حرف جرّ (من) اسم موصول مبنيّ في محلّ جرّ متعلّق بمحذوف خبر ، والمبتدأ محذوف تقديره هو يعود إلى جواز التعجيل والتأخير (اتّقى) فعل ماض مبنيّ على الفتح المقدّر على الألف ، والفاعل ضمير مستتر تقديره هو (الواو) عاطفة (اتّقوا) مثل اذكروا (اللّه) مفعول به منصوب (الواو) عاطفة (اعلموا) مثل اذكروا (أنّ) حرف مشبّه بالفعل للتوكيد و(كم) ضمير في محلّ نصب اسم أنّ (إلى) حرف جرّ و(الهاء) ضمير في محلّ جرّ متعلّق بـ (تحشرون) وهو مضارع مبنيّ للمجهول مرفوع .. والواو نائب فاعل.